Welke wilde stadsplant verdient volgens jou extra aandacht? Vanaf oktober laten we de bezoekers van Stadsplanten.be iedere maand hun favoriete stadsplant kiezen. Voor de verkiezing van december doen we het een beetje anders. In deze wintermaand kijken we verder dan de gewone stadsplanten en laten we …
De lezers hebben gesproken: de eikvaren is verkozen tot stadsplant van de maand november! Een mooie aanleiding om deze bijzondere varen eens wat uitgebreider in de kijker te zetten. Want achter haar bescheiden verschijning schuilt een verrassend botanisch verhaal. Een verhaal vol ontdekkingen, mysteries en onverwachte …
Wie door de oude straten van Brugge wandelt, ontdekt hier en daar naast een voordeur nog een merkwaardig overblijfsel uit vervlogen tijden: een ijzeren laarzenkrabber, vaak aangebracht in een kleine uitsparing onderaan de gevel. Ooit was het een nuttig hulpmiddel. Toen de straten nog niet overal verhard waren en regen ze in modderpoelen veranderde, kon men er bij het thuiskomen schoenen en laarzen aan schoonkrabben. Zo bleef het vuil buiten de deur.
Vandaag hebben de meeste laarzenkrabbers hun oorspronkelijke functie verloren. Sommige verdwenen, andere bleven bewaard als stille getuigen van het dagelijkse leven van weleer. Maar soms krijgt zo’n vergeten hoekje onverwacht een nieuw leven.
In de Engelsestraat, midden in de Brugse binnenstad, ontdekte ik afgelopen zomer een onbekende plant die zich spontaan had gevestigd in zo’n oude laarzenkrabber. Tussen het verweerde ijzer, de gevel en de straatstenen had ze blijkbaar voldoende ruimte gevonden om wortel te schieten.
Aanvankelijk wist ik niet goed wat daar groeide. Naarmate de stengels langer werden en de smalle blaadjes zich ontwikkelden, begon ik de plant te herkennen. Het moest een vlasbekje zijn! Wekenlang bleef ik de plant volgen. Ze groeide onverstoorbaar verder en onttrok de oude laarzenkrabber bijna helemaal aan het zicht. Alleen de bloemen lieten op zich wachten.
Toen ik half oktober opnieuw ging kijken, was er nog geen bloem te bespeuren. Ik begon me zelfs af te vragen of ze dit jaar nog tot bloei zou komen.
Maar eind oktober wachtte mij een aangename verrassing. Tussen het weelderige groen waren sierlijke, zachtgele bloemen verschenen, elk met een warm oranjegeel hart. Terwijl de herfst al volop zijn intrede had gedaan en veel andere planten hun bloeitijd achter de rug hadden, stond dit vlasbekje er nog verrassend fris en uitbundig bij.
Een opmerkelijke laatbloeier, midden in de historische binnenstad!
Waar ooit modder van laarzen werd geschraapt, bloeien nu, op de drempel van november, kleine gouden bloemen.
vlasbekje (Linaria vulgaris) in een laarzenkrabber midden in het stadscentrum
Een kruid uit oude kruidenboeken
Het vlasbekje (Linaria vulgaris) behoort tot de weegbreefamilie (Plantaginaceae). Het is een overblijvende plant met smalle bladeren en gele, gespoorde bloemen met een opvallend oranjegeel gehemelte.
Onze voorouders kenden het niet alleen als wilde plant, maar ook als geneeskrachtig kruid.
In Den groten Herbarius, een kruidenboek dat in 1514 in Antwerpen verscheen, werd het vlasbekje ‘orijncruydt’ genoemd. Het werd gebruikt bij moeilijkheden met het wateren, zowel bij mensen als bij dieren.
De Duitse arts en botanicus Leonhart Fuchs beschreef de plant in zijn kruidenboek uit 1543, onder de naam Lynkraut. Hij vermeldde onder meer haar vochtafdrijvende werking en gebruik tegen geelzucht. Opmerkelijk is dat Fuchs ook muren en omheiningen als groeiplaatsen noemde. Bijna vijf eeuwen later lijkt het vlasbekje in de Brugse Engelsestraat zich nog altijd thuis te voelen op dergelijke plekken.
Rembert Dodoens schreef in zijn beroemde Cruijdeboeck uit 1554:
“Wildt vlas ghesoden en ghedroncken opent de oude koude verstoptheydt van de lever ende milte, het doet oock water maecken ende gheneest de druppelsieckte.”
Volgens Dodoens zou gekookt ‘wild vlas’ dus helpen bij verstoppingen van lever en milt, de urineproductie bevorderen en waterzucht genezen.
Het gebruik tegen geelzucht hing vermoedelijk samen met de signatuurleer: men meende dat de gele bloemen een aanwijzing vormden voor de geneeskrachtige werking tegen die aandoening.
In de volksgeneeskunde werd het vlasbekje daarnaast gebruikt bij diarree, blaas- en galaandoeningen en in zalven tegen aambeien. Het zijn historische toepassingen, geen bewijs van geneeskrachtige werkzaamheid.
Vlasbekje aan de stoeprand
Van vlas tot leeuwenbek
De naam vlasbekje verwijst naar de smalle bladeren, die enigszins op die van vlas lijken. Ook de wetenschappelijke geslachtsnaam Linaria is afgeleid van het Latijnse linum, dat vlas betekent.
De bloem zelf sprak nog sterker tot de verbeelding. Wanneer men haar voorzichtig samendrukt, opent ze zich als een klein bekje. Vandaar volksnamen als ‘leeuwebekje’, ‘gaperkens’ en ‘schaapmuilkens’.
Elders zag men iets heel anders in de bloem. In Waterland noemde men de plant ‘schoen-en-muiltjes’. Een mooi toeval: uitgerekend een plant met die volksnaam groeit nu bij een Brugse laarzenkrabber!
Ook de Engelse naam toadflax, letterlijk ‘paddenvlas’, kent een raadselachtige geschiedenis. Volgens een oude verklaring zouden padden zich graag tussen de stengels verschuilen. De precieze oorsprong van de naam blijft onzeker. De Elisabeth C. Miller Library bespreekt verschillende verklaringen.
Een bloem met een gesloten deur
De bloemen van het vlasbekje hebben nog een bijzonderheid. Hun onderlip sluit de toegang tot de nectar grotendeels af. Vooral krachtige insecten, zoals hommels, kunnen de bloem openwrikken.
Sommige bezoekers nemen echter een sluipweg en bijten een gaatje in de lange bloemspoor om rechtstreeks bij de nectar te komen. Ook in de bloemenwereld blijkt niet iedereen zich aan de gebruikelijke toegangswegen te houden.
Tegen kwade geesten en andere ongemakken
Het vlasbekje beperkte zich niet tot de volksgeneeskunde. Volgens oude overleveringen bood het ook bescherming tegen kwade geesten.
Een dampend kruidenbad onder het bed zou betoveringen afweren. Met een zalf van het kruid ingesmeerde handen zouden zelfs boze geesten kunnen verdrijven uit alles wat men vervolgens aanraakte. Waar en wanneer deze gebruiken precies voorkwamen, is niet bekend.
Ook in het huishouden kende men het vlasbekje. Het sap werd gebruikt tegen zomersproeten, het kruid zou wasgoed een gelige tint geven en een aftreksel, gekookt in melk, moest vliegen en andere insecten verjagen.
Het zijn merkwaardige herinneringen aan een tijd waarin planten een veel grotere rol speelden in het dagelijkse leven en waarin geneeskunde, volksgeloof en bijgeloof vaak in elkaar overvloeiden.
Een vrijpostige verschijning
In de negentiende eeuw was de zogenaamde bloementaal bijzonder populair. Aan bloemen en planten werden symbolische betekenissen toegekend, zodat men met een zorgvuldig gekozen boeket gevoelens kon uitdrukken of zelfs een verborgen boodschap kon overbrengen.
Ook het vlasbekje kreeg in die bloementaal een eigen betekenis. Philippe van Wersch vermeldt in zijn Folklore van wilde planten in België en Nederland het woord ‘veronderstelling’. Dat lijkt een letterlijke vertaling van het Engelse presumption, waarmee het vlasbekje in de victoriaanse bloementaal werd geassocieerd. Maar dat Engelse woord heeft ook een andere betekenis. In de bloementaal ligt de betekenis ‘aanmatiging’ of ‘vrijpostigheid’ meer voor de hand dan ‘veronderstelling’.
En eigenlijk past die vrijpostigheid uitstekend bij het vlasbekje.
Vlasbekje langs een drukke verkeersweg
Ook langs drukke verkeerswegen laat het vlasbekje zich niet zomaar opzijzetten. Tussen asfalt en betonnen boordstenen, waar auto’s voorbijrazen en nauwelijks plaats lijkt voor enig groen, weet het toch wortel te schieten. Onverstoorbaar richt het zijn slanke stengels op en toont het zijn zachtgele bloemen. Alsof het zich van het drukke verkeer en de weinig uitnodigende omgeving helemaal niets aantrekt.
Het vlasbekje laat zich niet uitnodigen, maar kiest zelf zijn plekje. Zelfs een oude laarzenkrabber blijkt goed genoeg.
Of die eigenschap ooit aan de oorsprong lag van zijn symbolische betekenis, weten we niet. Maar wie eind oktober door de Brugse Engelsestraat wandelde, kon zich er wel iets bij voorstellen.
Daar had het vlasbekje zich gevestigd bij een voorwerp dat ooit modder en vuil buiten de deur moest houden. Terwijl de herfst de stad in haar greep kreeg, verschenen tussen de slanke stengels alsnog de zachtgele bloemen.
De laarzenkrabber heeft zijn oorspronkelijke taak verloren, maar biedt nu onderdak aan een plant die zich van menselijke bedoelingen weinig aantrekt.
Een behoorlijk vrijpostige verschijning dus!
Bronnen en meer informatie
Philippe van Wersch, Folklore van wilde planten in België en Nederland (1979), p. 158–160.
Wat fijn dat jullie zo enthousiast hebben deelgenomen aan de verkiezing van de stadsplant van de maand november! Daarvoor heel hartelijk dank! Wat een spannende verkiezing! Vier stadsplanten streden om de titel van stadsplant van de maand november. Het werd een bijzonder gelijkopgaande wedstrijd, waarin de kandidaten beurtelings de leiding namen en de onderlinge verschillen voortdurend klein bleven. Vooral in de laatste dagen zorgde klein glaskruid …
Het muurleeuwenbekje werd door jullie verkozen tot ‘stadsplant van de maand oktober’ 2026. Een uitstekende keuze, want dit kleine plantje weet zich zelfs op de meest onmogelijke plekjes staande te houden! Hopelijk zijn jullie de voorbije weken met speurende ogen door de stad gewandeld, op zoek …
Welke wilde stadsplant verdient volgens jou extra aandacht? Vanaf oktober laten we de bezoekers van Stadsplanten.be iedere maand hun favoriete stadsplant kiezen.
Voor de verkiezing van november hebben we vier typische stadsplanten geselecteerd. Bekijk de kandidaten hieronder en breng je stem uit. Je kunt slechts één keer stemmen!
Op 1 november maken we bekend welke plant zich de Stadsplant van de maand mag noemen. Daarna zetten we die plant in de kijker, maar is het ook aan jullie! Ga de komende maand zelf op zoek naar de verkozen stadsplant, maak er een mooie foto van en stuur die naar ons door. Ook leuke weetjes of bijzondere waarnemingen zijn welkom. Uit de ingezonden foto’s kiezen we telkens een favoriet. Die maakt kans op een plaatsje in de toekomstige kalender van Stadsplanten.be.
Opgelet: Na het stemmen kan er soms ten onrechte een rode foutmelding verschijnen. Je stem is dan wel degelijk verzonden en ontvangen. Je hoeft dus niet opnieuw te stemmen.
Soms moet je in de stad niet omhoogkijken om iets bijzonders te ontdekken, maar juist naar beneden. Aan de voet van een gevel in de Brugse binnenstad trok een opvallend groene plant mijn aandacht. Ze had zich tussen de straatstenen uitgebreid tot een flinke verzameling …
Met een nipte voorsprong op de gehoornde klaverzuring pakt het muurleeuwenbekje (Cymbalaria muralis) de titel ‘Stadsplant van de maand oktober’. Een mooie aanleiding om dit sierlijke, fijne plantje extra in de spotlight te zetten. Muurleeuwenbek heeft een merkwaardig kunstje in huis. Eerst richt het zijn bloemen …
Wie door de Brugse straten loopt, verwacht niet meteen tussen het voetpad en een gevel een bijzondere ontdekking te doen. Toch groeien ook daar planten die een verhaal te vertellen hebben. Soms moet je er alleen even voor door de knieën.
Op de foto zien we mijn vriend, natuurfotograaf Nic Carsauw, in de Katelijnestraat. Terwijl voorbijgangers achteloos voorbijlopen, richt hij zijn camera op een ogenschijnlijk onbeduidend gras dat zich pal tegen een gevel heeft gevestigd: pluimgierst (Panicum miliaceum). Maar schijn bedriegt. Achter deze bescheiden plant gaat een geschiedenis schuil die duizenden jaren teruggaat.
Pluimgierst behoort tot de oudste graangewassen die de mens verbouwde. Eeuwenlang voedde ze mensen en dieren en reisde ze met de mens mee over grote delen van de wereld. En vandaag duikt ze onverwacht opnieuw op in onze steden, soms als ontsnapte cultuurplant of als nakomeling van zaad uit vogelvoer.
Van oud landbouwgewas tot wilde plant in de stad: pluimgierst verbindt menselijke geschiedenis met hedendaagse stadsnatuur. Soms ligt een stukje wereldgeschiedenis gewoon aan je voeten.
Pluimgierst
De uiterlijke kenmerken van pluimgierst
Pluimgierst is een eenjarige grassoort die 30 tot 100 centimeter hoog wordt. De plant vormt rechtopstaande, soms wat gebogen halmen met lange, smalle bladeren. Het meest opvallende kenmerk is de grote, losse pluim die bovenaan de stengel verschijnt. Deze sterk vertakte bloeiwijze oogt luchtig en elegant en verklaart meteen de Nederlandse naam.
De kleine aartjes waaruit de pluim is opgebouwd, kunnen verschillende kleuren hebben: van groen en geelachtig tot roodbruin of purperachtig. Daardoor kan de bloeiwijze, afhankelijk van het stadium en de standplaats, een opvallend kleurrijk geheel vormen. Vooral in de zomer, wanneer de grote pluimen boven de omringende begroeiing uitsteken, is pluimgierst gemakkelijk te herkennen. Bij lichte wind bewegen de fijne pluimen voortdurend mee, wat de plant een sierlijk en bijna wuivend uiterlijk geeft.
De oorsprong van pluimgierst ligt vermoedelijk in Centraal- en Oost-Azië. Al duizenden jaren geleden werd de soort daar verbouwd. Via handelsroutes verspreidde zij zich naar Europa, waar gierst een vertrouwd voedingsmiddel werd lang voordat aardappelen en maïs onze akkers veroverden. In middeleeuwse tijden werd gierst onder meer gebruikt voor pap, brood en koeken. Het graan is klein, maar voedzaam en rijk aan koolhydraten.
Archeologische vondsten wijzen op domesticatie in China, waarschijnlijk al meer dan 8000 jaar geleden. Vanuit Oost-Azië verspreidde de teelt zich westwaarts. Dat maakt pluimgierst interessant als voorbeeld van een plant die de menselijke geschiedenis letterlijk heeft helpen voeden.
Voedselgewas
Met de komst van andere graangewassen verloor pluimgierst geleidelijk haar betekenis als voedselgewas. Toch verdween ze niet helemaal. Tegenwoordig wordt gierst nog steeds geteeld, vooral als voedsel voor vogels en als grondstof voor menselijke voeding. De zaden zijn van nature glutenvrij en worden verwerkt tot onder meer gierstpap, meel en andere producten.
Ook als wilde plant kan pluimgierst worden aangetroffen. Ze verschijnt vooral op verstoorde, voedselrijke en zonnige plaatsen, bijvoorbeeld langs akkers, op braakliggende terreinen, bij opslagplaatsen en soms in stedelijke omgeving. De soort houdt van warmte en kan goed gedijen op droge bodems. Dat is blijkbaar de reden waarom deze plant zo goed heeft standgehouden tijdens de de opeenvolgende hittegolven van deze zomer.
Voor plantenliefhebbers is pluimgierst bovendien interessant omdat ze laat zien hoe dun de grens tussen landbouwplant en wilde plant kan zijn. Een graangewas dat duizenden jaren door mensen werd geselecteerd en verspreid, kan zich vandaag op geschikte plaatsen opnieuw spontaan vestigen.
Van wild gras tot cultuurgewas
Pluimgierst is een mooi voorbeeld van domesticatie. Door duizenden jaren selectie door landbouwers veranderden eigenschappen zoals zaadgrootte, zaadval en bloeiwijze. De wilde voorouders en de huidige cultuurvorm zijn daardoor niet zomaar hetzelfde. Het verhaal van pluimgierst laat mooi zien hoe sterk de mens de evolutie van planten heeft beïnvloed.
In de Europese geschiedenis had gierst lange tijd een wat bescheiden reputatie. Het was vooral voedsel voor de armere bevolking en werd gebruikt wanneer tarwe of rogge niet beschikbaar of te duur waren. Daardoor kreeg het in sommige streken het karakter van een ‘hongergraan’. Dat is een mooi contrast met de huidige herwaardering van oude granen.
Een belangrijke eigenschap van gierst is de korte vegetatieperiode. Pluimgierst kan in betrekkelijk korte tijd zaad vormen. Dat was vroeger bijzonder waardevol in streken waar het groeiseizoen kort was of waar andere graangewassen minder voorhanden waren.
Naamgeving
De naam Panicum is afgeleid van het Latijnse panicum, een benaming voor gierst. Het Nederlandse woord ‘gierst’ verwijst eveneens naar het graan en zijn kleine zaden. De plant is dus letterlijk herkenbaar aan haar pluim en haar geschiedenis als voedselgewas.
De naam gierst wordt voor verschillende grassoorten gebruikt. Pluimgierst is specifiek Panicum miliaceum. Andere soorten zijn bijvoorbeeld vingergierst (Eleusine coracana), parelgierst (Cenchrus americanus) en trosgierst (Setaria italica). Botanisch zijn dat dus verschillende soorten, ook al leveren ze allemaal kleine graankorrels.
Vogelzaad als verspreidingsbron
Een deel van de huidige wilde populaties kan verband houden met gemorst of uitgezaaid vogelvoer. Gierst is immers een geliefd zaad bij veel zaadetende vogels. Een plant die vroeger bewust door de mens werd verbouwd, kan daardoor vandaag opnieuw dankzij de mens opduiken.
Jullie hebben massaal deelgenomen aan de verkiezing van de stadsplant van de maand oktober. Daarvoor alvast heel hartelijk dank! Het was leuk jullie stemmen zo talrijk in de mailbox te zien binnenkomen! En of het spannend was! Al vrij snel tekende zich een heuse nek-aan-nekrace af tussen het muurleeuwenbekje en …
Uit de enquête die ik onlangs publiceerde, bleek dat heel wat lezers wel zin hebben in een plantenquiz. Hoog tijd dus om jullie plantenkennis eens op een speelse manier op de proef te stellen!Doe je mee? Geen zorgen: het is vooral voor het plezier. Goed …
Met dit artikel over de zeeaster bereikt Stadsplanten.be een kleine mijlpaal: het is het 400ste artikel op deze website. Het werd ook gepubliceerd in de herfsteditie (2026) van Kruidentaal Magazine.
Kruidentaal Magazine is een tijdschrift voor iedereen die zich verwondert over kruiden en over de bijzondere band die mensen door de eeuwen heen met planten hebben opgebouwd. Het gaat er niet alleen over wat een plant botanisch is of waarvoor je haar kunt gebruiken, maar ook over de verhalen, tradities, rituelen, symboliek en betekenissen die rond planten zijn ontstaan.
Die brede kijk op planten spreekt mij bijzonder aan. Ook op Stadsplanten.be probeer ik te laten zien dat een plant zoveel meer kan zijn dan alleen een naam in een flora. Achter veel planten schuilt een wereld van oude gebruiken, volksverhalen, geneeskracht, mythologie en menselijke herinneringen.
Vanuit diezelfde fascinatie schrijf ik af en toe voor Kruidentaal Magazine. Zo verschenen er van mijn hand bijdragen over onder meer de paardenbloem en het Sint-Janskruid. Het is voor mij telkens weer boeiend om op zoek te gaan naar de verhalen die zich achter een ogenschijnlijk gewone plant verbergen en die oude verbinding tussen mens en natuur opnieuw zichtbaar te maken.
Want wie met andere ogen naar planten leert kijken, ontdekt al snel dat er achter elke plant een verhaal schuilgaat.
Op een of andere manier heb ik het altijd al moeilijk gehad met de maand september. Zodra de letter r in de naam van de maanden verschijnt, overvalt mij elk jaar opnieuw een gevoel van weemoed. Lange tijd dacht ik dat dit te maken had met het begin van het nieuwe schooljaar. Als kind speelde ik immers veel liever buiten, tussen bomen en bloemen, dan in een klaslokaal te moeten luisteren naar spellingregels waarvan ik het nut niet inzag.
Wellicht speelt ook mee dat ik in de lente geboren werd en daardoor altijd een bijzondere band met dat seizoen heb gevoeld. Wat de reden ook moge zijn, ik heb al mijn hele leven een merkwaardige haat-liefdeverhouding met september gehad. Het is een maand die tegelijk schoonheid en afscheid in zich draagt. Ze schenkt nog warme dagen en gouden licht, maar fluistert ondertussen al onmiskenbaar dat de zomer op zijn einde loopt. Dat gevoel werd ooit treffend verwoord door Gerard Cox toen hij in 1973 zong:
“ ’t Is weer voorbij die mooie zomer Die zomer die begon zowat in mei Ah, je dacht dat er geen einde aan kon komen Maar voor je ’t weet is heel die zomer alweer lang voorbij.”
September… De uitbundigheid van de zomerzonnewende ligt alweer meer dan twee maanden achter ons. Wat enkele weken geleden nog vanzelfsprekend leek, begint duidelijk te veranderen. De dagen worden langzaam maar zeker korter, de avond valt vroeger in en het licht krijgt een gedempte gloed. Het felle geel en het frisse groen van de zomer verliezen stilaan hun kracht en maken plaats voor melancholische pasteltinten.
Juist die subtiele overgang raakt me elk jaar opnieuw. De zomer lijkt nog volop aanwezig, maar je voelt dat het hoogtepunt voorbij is.
Hier en daar verschijnen de eerste verkleurde bladeren, bloemen zetten zaad en de vogels worden minder geestdriftig in hun gezang. Alles ademt een stille voorbereiding op wat komen gaat. Ik kan nooit goed omgaan met die wisseling van zomer naar herfst.
Wat ik diep vanbinnen voel, resoneert met een eeuwenoude wijsheid. Ook de traditionele Chinese natuurbeschouwing beschrijft deze verschuiving als de omslag van Yang naar Yin – een beweging van expansie naar verstilling, en van uitwaartse groei naar innerlijke verdieping. Een inzicht dat ook in de Europese kruidentraditie altijd werd herkend. Het is een verandering die schoonheid in zich draagt, maar – zeker voor mij – ook een vleugje nostalgie, omdat september ons eraan herinnert dat niets blijft zoals het is, zelfs niet de mooiste zomer.
Juist wanneer de seizoenen beginnen te wisselen, voel ik me aangetrokken tot planten die op de grens leven. Niet de uitbundige zomerbloeiers, maar soorten die nu pas hun ware gezicht tonen. Spreekt de zeeaster mij daarom zo aan?
Grensgebied
Terwijl veel bloemen verwelken en zich terugtrekken, opent de zeeaster (Tripolium pannonicum, composietenfamilie of Asteraceae) haar lila-blauwe bloemen. Ze groeit op plaatsen waar twee werelden elkaar ontmoeten: tussen zoet en zout, tussen droog en nat, tussen vaste grond en het ritme van eb en vloed. Het is alsof zij zich thuis voelt precies daar waar verandering zichtbaar wordt.
Omdat ze groeit op die dynamische schorren en slikken – een landschap dat eeuwenlang als een onherbergzaam grensgebied tussen land en zee werd ervaren – bezit de zeeaster niet de rijke rituele traditie van het sint-janskruid, bijvoet of kamille. Juist in dat isolement schuilt echter haar symbolische kracht.
Meer dan een kustplant is zij een bloem die standhoudt terwijl alles om haar heen verandert. Misschien is zij daarom de ideale begeleider van september: een stille herinnering dat loslaten geen einde betekent, maar ook ruimte schept voor wat nog komen zal. Is het dat wat de plant mij wil leren?
Zeeaster in haar natuurlijke biotoop, tussen de zoutminnende planten van het schor.
Een bloem van de herftevening
Dat innerlijke evenwicht weerspiegelt zich ook in de natuur. De zeeaster bereikt haar volle schoonheid immers vaak rond de herfstevening, wanneer dag en nacht opnieuw in perfecte balans zijn. Zij is dan ook de bloem van de overgang. Waar de guldenroede enkele weken eerder nog de warme, gouden levenskracht van de nazomer belichaamt, kondigt de zeeaster met haar zachte blauwviolette bloemen de komst van de herfst aan. De ene houdt als het ware de laatste zonnestralen vast, terwijl de andere de deur opent naar een stiller seizoen. De zeeaster lijkt de drempel te bewaken tussen uitbundigheid en verstilling.
Langs de kust ging het verhaal dat oude vissers, wanneer de mist opsteeg en het kompas zijn betrouwbaarheid verloor, zich oriënteerden op de lila-blauwe gloed van de zeeaster op de slikken. Men geloofde dat de bloemen het licht van de overkant opvingen en terugwierpen. Zo werd de zeeaster hun baken in de onzekerheid: een stille herinnering dat het licht altijd een weg naar huis bewaart.
Wie in september langs een zeeaster loopt, buigt niet om te plukken, maar om te herkennen. Een kleine groet aan de grens, een erkenning dat ook wij soms op de grens van twee seizoenen staan.
De zeeaster in bloei, met haar kenmerkende lilablauwe lintbloemen en gele buisbloemen.
Het verhaal van de “zoutbloem”
Is het toevallig dat juist een plant die op de grens van twee werelden leeft ook aanleiding gaf tot volksverhalen? Overgangsgebieden hebben mensen altijd gefascineerd. Waar land en zee elkaar ontmoeten vermoedde men vroeger vaak dat ook de zichtbare en de onzichtbare wereld elkaar raakten. Zo ontstonden langs de kust verschillende overleveringen rond de zeeaster. Ze proberen niet zozeer de plant te verklaren, maar geven woorden aan wat mensen in haar meenden te herkennen.
Van Georg Ketting (1) kregen we het volgende verhaal te horen:
Lang geleden vertelde men langs de kusten van Zeeland en Vlaanderen een bijzonder verhaal over de zeeaster. Men noemde haar niet zomaar de zoutbloem. Volgens de oude vissers en schorbewoners bezat zij een verborgen gave: zij zou het zout uit de aarde omhoog trekken en zo het land beschermen tegen de honger van de zee.
Waar de zeeaster verscheen, keek men met hoop naar de horizon. De ouderen zeiden dat de zee daar langzaam terrein prijsgaf. En wanneer na een zware storm, die de schorren had overspoeld en de mensen met angst had vervuld, opnieuw de lila-blauwe bloemen van de zeeaster verschenen, dan ging er een geruststellend gefluister door het dorp: “Het land heeft zijn adem teruggevonden.”
De vissers vertelden dat de zeeaster het zout dronk zodat mensen konden blijven wonen op de grens van land en water. Terwijl de golven bleven komen en gaan, hield zij stand, wortelend in slik en zout, als een stille wachter van de kust.
Ook de vrouwen van de dorpen kenden haar kracht. Wanneer een kind ’s nachts wakker lag en bang was voor schaduwen of stormwind, legden zij soms een takje zeeaster onder het hoofdkussen. Niet omdat de plant over toverkracht beschikte, maar omdat zij herinnerde aan iets wat sterker was dan angst: de moed om stand te houden. Want zoals de zeeaster bleef bloeien waar anderen zouden verwelken, zo mocht ook het kind leren vertrouwen dat de nacht voorbijgaat en de dageraad altijd terugkeert.(2)
Of deze verhalen ooit werkelijk verteld werden zoals ze hier zijn opgetekend, is uiteindelijk minder belangrijk dan de waarheid die erin verscholen ligt. Ze tonen hoe mensen eeuwenlang probeerden de natuur niet alleen met hun verstand, maar ook met hun verbeelding te begrijpen. De zeeaster werd zo meer dan een kustplant. Zij werd een teken van standvastigheid, evenwicht en vertrouwen.
Zeeaster op de grens van land en water.
Gebed bij de zeeaster
Ook vandaag kan die symboliek nog aanspreken, omdat de plant ons uitnodigt stil te staan bij dezelfde vragen die mensen altijd hebben beziggehouden: “Hoe blijf je overeind in een wereld die voortdurend verandert? Hoe bewaar je evenwicht wanneer alles om je heen in beweging is?”
Die vragen fluisterde de plant me toe. Geïnspireerd door haar standvastigheid en in de geest van de Nigon Wyrta Galdor (3), ontstond het “Gebed bij de zeeaster”.
Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste les die de zeeaster mij leert: evenwicht ontstaat niet door veranderingen uit de weg te gaan, maar door ze te aanvaarden. Want – nu ik erover nadenk – op mijn 74ste doet ook de herfst van mijn leven zijn intrede.
Georg Ketting verzamelt oude verhalen, vergeten symboliek en plantenfolklore en geeft die door in zijn verhalen.
Een eigentijds verhaal in de geest van negentiende-eeuwse volkskundige overleveringen uit Zeeland en Vlaanderen.
De “Nigon Wyrta Galdor” (Bezwering van de Negen Kruiden) is een Oud-Engelse genezingsspreuk uit de vroege middeleeuwen, bewaard in het Lacnunga-manuscript. In deze tekst worden negen geneeskrachtige kruiden bezongen. Men geloofde dat elke plant een eigen kracht of geest bezat die kon worden aangeroepen om ziekten, vergiftigingen en kwade invloeden te bestrijden. De spreuk verenigt praktische kruidenkennis met magie, Angelsaksische tradities en christelijke elementen.
Onlangs heb ik de enquête van Stadsplanten.be afgesloten, waaraan jullie in groten getale en enthousiast hebben deelgenomen. Mijn oprechte dank daarvoor. De enquête heeft vooral op drie vlakken heel wat duidelijk gemaakt: Wat de enquête Stadsplanten.be over de website vertelt Uit de enquête blijkt dat …
Welke wilde stadsplant verdient volgens jou extra aandacht? Vanaf oktober laten we de bezoekers van Stadsplanten.be iedere maand hun favoriete stadsplant kiezen. Voor deze eerste verkiezing hebben we vier typische stadsplanten geselecteerd. Bekijk de kandidaten hieronder en breng je stem uit. Je kunt één keer stemmen. …
Heel lang geleden – dit lijkt wel het begin van een oud sprookje – maakte ik op 1 september 2007 deel uit van een groep botanici die onder de vlag van FON (Floristisch Onderzoek voor Natuurbehoud) een deel van de Brugse binnenstad inventariseerde. Ook aanwezig waren de Antwerpenaars Erik Molenaar en Nico Wysmantel, Mia Schrooten en Piet Coninx uit het verre Wijgmaal en Johan Devos (links) uit Veurne. En ikzelf? Ik sta helemaal rechts op de foto.
v.l.n.r. Johan Devos, Erik Molenaar, Piet Coninx, Mia Schrooten, Nico Wysmantel, Marc Willems
De inventarisatie werd later beschreven door wijlen Erik Molenaar in de Natuurpunt-nieuwsbrief Mossen en Lichenen – Planten – Paddenstoelen, 8e jaargang nr. 1 (januari–maart 2008), in het hoofdstuk “Verslagen FON 2007” (p. 42 e.v.).
En daar lees ik een zinnetje dat bijna twintig jaar later opnieuw mijn aandacht trekt:
“Reeds voor we aan het desbetreffende kilometerhok arriveren, doen we een aantal fijne waarnemingen; zo groeien op de parking van het Congrescentrum Oud St.-Jan alvast beklierde nachtschade, hoge fijnstraal en tongvaren.”
Een bijzondere vermelding, want de beklierde nachtschade werd hier dus niet achteraf op basis van een foto of een vermoeden benoemd: de plant werd tijdens een officiële floristische inventarisatie als zodanig genoteerd.
Maar hoe bijzonder was die vondst eigenlijk? En wanneer werd beklierde nachtschade voor het eerst in Vlaanderen gevonden?
Een naam met een geschiedenis
Beklierde nachtschade werd vroeger beschouwd als een aparte ondersoort van de zwarte nachtschade, met als wetenschappelijke naam Solanum nigrum subsp. schultesii. Tegenwoordig maken moderne taxonomen, onder wie Särkinen en haar medeauteurs, dat onderscheid niet meer. Zij rekenen de beklierde nachtschade tot een ruim opgevatte Solanum nigrum. De naam beklierde nachtschade blijft echter handig in gebruik, omdat hij een duidelijk herkenbare vorm van de zwarte nachtschade aanduidt: planten met opvallende, afstaande en vaak geklierde haren.
De historische kennis over de plant is bovendien ingewikkelder dan ze op het eerste gezicht lijkt. In zijn Catalogue of neophytes in Belgium (1800–2005) noemt Filip Verloove 1893 als de oudste Belgische vondst van Solanum nigrum subsp. schultesii. Het taxon was daarmee dus al meer dan een eeuw vóór onze Brugse inventarisatie in België bekend.
Verloove vermeldt bij die vondst uit 1893 echter geen exacte vindplaats. We weten daarom niet of die eerste Belgische vondst ook in Vlaanderen werd gedaan.
Op deze foto zijn de klierharen goed te zien
Vlaanderen: zeker sinds 1976
Een moderne herziening van oud herbariummateriaal geeft ons wel een veel duidelijker beeld van de Vlaamse geschiedenis. Särkinen en haar medeauteurs onderzochten opnieuw Belgisch herbariummateriaal en konden exemplaren van beklierde nachtschade bevestigen uit De Panne en de Westhoek, beide verzameld op 15 augustus 1976. Daarnaast is er bevestigd materiaal uit Gent uit 1983 en Antwerpen (Linkeroever) uit 2009.
Daarmee is 1976 het oudste Vlaamse herbariumrecord dat in deze moderne taxonomische revisie expliciet als beklierde nachtschade werd herkend.
Dat hoeft echter nog altijd niet te betekenen dat de plant vóór 1976 nooit in Vlaanderen voorkwam. Oudere exemplaren kunnen immers in herbaria zijn opgeborgen onder de veel algemenere naam Solanum nigrum. Het onderscheid tussen zwarte en beklierde nachtschade werd vroeger niet altijd gemaakt en werd pas later, door een nauwkeuriger onderzoek van de kenmerken, duidelijker.
En dan Brugge, 2007
Tegen die achtergrond krijgt de waarneming van 1 september 2007 op de parking van Oud Sint-Jan een mooi historisch perspectief.
De Brugse plant was zeker niet de eerste beklierde nachtschade van Vlaanderen. Het herbariummateriaal uit 1976 bewijst dat de vorm daar al minstens enkele decennia eerder voorkwam. Maar de FON-waarneming is wél een interessante, nauwkeurig gedateerde Brugse vondst. Bovendien staat ze zwart op wit in het inventarisatieverslag van die dag.
En daar komt nog iets bijzonders bij: ik was er zelf bij!
Bijna twintig jaar later kijk ik dus opnieuw naar die oude foto en naar dat ene zinnetje in het verslag. Wat toen gewoon één van vele floristische waarnemingen was, blijkt nu een klein stukje botanische geschiedenis van Brugge te zijn.
En de oudste Belgische vondst uit 1893? Die blijft voorlopig een botanisch mysterie. Waar groeide die plant precies, en wie verzamelde haar? Misschien ligt het antwoord nog ergens verborgen in een oud herbariumblad.
En Nederland?
Ook in Nederland begint de geschiedenis van de beklierde nachtschade met een klein botanisch mysterie. De soort werd daar in 1931 voor het eerst gemeld, in de Watergraafsmeer bij Amsterdam. Maar wie de plant toen ontdekte, waar precies in de Watergraafsmeer ze groeide en of van die eerste vondst nog een herbariumexemplaar bewaard is gebleven, weten we voorlopig niet.
Tijd om de plant zelf onder de loep te nemen.
Zwarte nachtschade versus beklierde nachtschade
De zwarte nachtschade is een eenjarige plant die doorgaans 20 tot 60 cm hoog wordt. De oudere delen van de stengel zijn meestal kaal, terwijl de jongere stengeldelen bezet zijn met korte, aangedrukte haren. De bladeren zijn eirond tot ruitvormig en kunnen een gave, getande of zwak gelobde rand hebben. De kleine, witte bloemen hebben vijf teruggeslagen kroonbladen en opvallende gele helmknoppen.
De beklierde nachtschade lijkt op het eerste gezicht sterk op de zwarte nachtschade, maar oogt doorgaans wat ruiger. Het belangrijkste onderscheid zit in de beharing van de stengel: bij de zwarte nachtschade liggen de haren kort en aangedrukt tegen de stengel, terwijl bij de beklierde nachtschade lange, afstaande haren overheersen, waarvan een groot deel een klein klierkopje draagt. Daardoor kan de plant wat kleverig aanvoelen, en met een goede loep is het verschil bijzonder duidelijk: bij de zwarte nachtschade liggen de haren plat tegen de stengel, bij de beklierde nachtschade staan ze als kleine borsteltjes af. Dat is in het veld ook het meest bruikbare kenmerk om beide vormen van elkaar te onderscheiden. Ook de jonge bladeren van de beklierde nachtschade zijn duidelijk behaard, vooral langs de bladrand; later kunnen ze grotendeels kaal worden. De bladeren zijn bovendien grover en regelmatiger getand of zwak gelobd dan die van de zwarte nachtschade.
De bloemen en vruchten lijken daarentegen sterk op elkaar. Beide vormen dragen witte bloemen met gele helmknoppen en ontwikkelen glanzend zwarte bessen. Dat laatste is belangrijk, want een eerdere opvatting dat de bessen van de beklierde nachtschade niet zwart zouden worden, berust op verwarring met andere nachtschades.
Habitat
De beklierde nachtschade lijkt een voorkeur te hebben voor een wat warmer en steniger milieu. Ze wordt vooral aangetroffen op sterk verstoorde en vaak zonnige plaatsen, zoals bouwterreinen, braakliggende gronden, puinhopen, parkeerplaatsen, stoepen en stenige bermen.
Dat zijn precies de milieus die in onze steden volop aanwezig zijn. Het is daarom niet verwonderlijk dat de soort in het stedelijke landschap steeds meer aandacht krijgt. Of ze op langere termijn ook werkelijk in aantal toeneemt ten opzichte van de zwarte nachtschade, is voorlopig moeilijk met zekerheid te zeggen.
Giftig?
De naam nachtschade klinkt terecht een beetje onheilspellend. Solanum nigrum bevat namelijk steroïdale glycoalkaloïden. Vooral de onrijpe, groene bessen kunnen hoge concentraties bevatten. Tijdens het rijpen verandert de samenstelling van deze stoffen en neemt het totale gehalte doorgaans af, al kan dat sterk verschillen van plant tot plant.
Dat betekent echter niet dat rijpe bessen zonder meer als eetbaar kunnen worden beschouwd. Inname kan leiden tot misselijkheid, buikpijn, braken en diarree, maar bij een ernstige vergiftiging kunnen ook neurologische verschijnselen optreden.
De plant met de blote hand aanraken is geen probleem; het risico ontstaat vooral bij inname. Zowel voor zwarte én beklierde nachtschade geldt eenvoudigweg: niet eten!
Bronnen en meer informatie
Särkinen, T., Poczai, P., Barboza, G.E., van der Weerden, G.M., Baden, M. & Knapp, S. (2018), A revision of the Old World Black Nightshades, PhytoKeys 106: 1–223.