Robertskruid (Geranium robertianum) is een bescheiden plant die vaak als onkruid over het hoofd wordt gezien. Toch verdient deze soort meer erkenning. Hij behoort tot dezelfde familie als de populaire tuinplant “geranium” — beter bekend als ooievaarsbek — maar een verwarring ligt op de loer. De …
Medicinaal gebruik van kamille Matricaria chamomilla L. is een beroemde medicinale plant die veel gebruikt wordt in de traditionele geneeskunde om allerlei ziekten te behandelen. Kamille kwam overvloedig voor in Griekenland, waar men al in de oudheid zijn bijzondere geur had opgemerkt. Het is verrassend vast …
In deel 3 over de gewone smeerwortel geeft onze mederedacteur Andrea Bleeker praktische tips over het medicinaal gebruik van smeerwortel. We danken Andrea voor de toestemming om haar artikel te gebruiken als basis voor de hiernavolgende tekst.
Praktische tips voor medicinaal gebruik.
Smeerwortel is een fantastisch middel voor veldverband. Als je tijdens een wandeling een schaafwondje oploopt of gebeten wordt door een vervelend insect, hoef je alleen maar om je heen te kijken. Als je smeerwortel ziet staan, pluk dan een blad, scheur het in stukjes en maak er een brij van met wat water. Zo heb je snel een veldverband! Breng het aan op de pijnlijke plek en je zult snel verbetering merken.
Smeerwortelkompres
Het gebruik van smeerwortel in zalven is goed gedocumenteerd. Onderzoek heeft aangetoond dat smeerwortel pijn verlicht, ontstekingen remt en zwelling vermindert. Er zijn diverse studies uitgevoerd naar het gebruik van smeerwortel bij enkelverstuikingen en de resultaten waren positief.
Deze plant is buitengewoon waardevol omdat het de genezing van de huid en wonden versnelt. Je kunt een kompres maken van de wortels of bladeren en dit direct op de huid aanbrengen, of je kunt het verwerken tot een zalf. Het kompres remt de groei van bacteriën, helpt infecties te voorkomen en minimaliseert littekens. De plant bevat een slijmachtige substantie en de stof allantoïne, die de groei en reparatie van cellen stimuleert.
Smeerwortel staat al zeer lang bekend voor zijn helende werking bij kneuzingen, verstuikingen en breuken. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat de stof “allantoïne” het weefsel rond de wonde aanzet tot nieuwe groei. De bladeren werken dus samentrekkend en helen wonden. In oude boeken vind je wel eens de naam heelwortel in plaats van smeerwortel.
Eén van de beste toepassingen van smeerwortel is het genezen van kleine verwondingen aan de huid. Huiduitslag, eczeem, brandwonden en huidwonden genezen snel wanneer het kruid wordt gebruikt. Ik geef er de voorkeur aan de wortel hiervoor te gebruiken, maar bladeren kunnen ook worden gebruikt. Breng drie keer per dag smeerwortelzalf aan of gebruik gekneusde bladeren of geplette wortel om een kompres voor de beschadigde huid te maken. Ik gebruik ook smeerwortelthee of een afkooksel van de wortel als een wasmiddel, vooral bij huiduitslag, acne, eczeem en psoriasis. Gebruik het niet voor diepe wonden of punctiewonden, omdat het deze te snel geneest en daarmee infectie kan blokkeren.
Mijn ervaring (Andrea Bleeker)
Er komt ook smeerwortel voor met witte bloempjes
Bij een verstuiking of andere pijn maak ik direct een papje van smeerwortel. Dit papje bevestig ik met een gaasje en verband op mijn lichaam en laat ik een tijdje zitten. Elke keer ben ik weer verbaasd dat de pijn zo snel wegtrekt!
In verschillende boeken staat dat je smeerwortel inwendig mag gebruiken. Doe dat liever niet. Sommige wetenschappers beweren dat de plant kanker zou kunnen veroorzaken als je ze inwendig gebruikt. Sedert enkele jaren wordt in heel wat de landen de verkoop van smeerwortelpreparaten voor inwendig gebruik verboden of aan strenge beperkingen onderworpen. Reden hiervoor is het feit dat wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat het gebruik van grote hoeveelheden smeerwortel risico’s op leverbeschadiging met zich mee kan brengen. Uitwendig gebruik kan geen kwaad!
Smeerwortelzalf
Smeerwortelzalf is een natuurlijk middel dat de aanmaak van nieuwe cellen en weefsel, bindweefsel, slijmvliezen en kraakbeen bevordert. Het heelt blauwe plekken, kneuzingen en oedemen. Het kan gebruikt worden bij zwellingen, spierpijn en reumatische klachten. De zalf is in de handel te koop, maar je kunt die ook zelf maken.
Smeerwortelzalf is natuurlijk heel bekend (o.a. van Dr. Vogel) en wordt van smeerwortel gemaakt. De wortel is niet alleen het traditionele middel bij breuken en blauwe plekken in de homeopathie, het schijnt ook te helpen bij pijnlijke borsten als er na de zwangerschap veel melk geproduceerd wordt, en het stelpt daarnaast ook het bloeden van aambeien en helpt bij steenpuisten, en chronische aandoeningen van gewrichten en botten.
De Smeerwortel kan pijn verminderen, afvalstoffen afvoeren, de heling stimuleren en de doorbloeding verbeteren. Het kruid is van oudsher altijd gebruikt bij diverse klachten. Ook bij een hernia, reumatische aandoeningen en spierpijnen werd dankbaar gebruik gemaakt van deze plant.
Onze voorouders probeerden iets met smeerwortel tegen jicht te doen. Ze raspten de wortel, legden de brij in een omslag en bonden dat op de pijnlijke plek. Ze smeerden eerst een beschermende laag zalf op de zere plek, uierzalf of goudsbloemzalf bijvoorbeeld. Zeker als ze de geraspte wortel of gekneusde bladeren dadelijk op de wonde legden. De huid kon anders verbranden.
Hoe maak je een kompres?
Maak eerst een kruidenthee:
– Van de wortels: Verwarm één eetlepel met verse of gedroogde stukjes wortel met ongeveer 250 ml koud water in een steelpannetje. Breng het langzaam aan de kook en laat het ongeveer 10 tot 15 minuten zacht doorkoken (met deksel!) op het kleinste pit van je gasfornuis. Draai het gas daarna uit.
– Van het blad: Scheur een paar verse bladeren in stukken, of gebruik een eetlepel gedroogd, verkruimeld blad. Doe deze samen met 250 ml koud water in een steelpannetje. Breng het langzaam aan de kook. Wanneer het kookt kun je het gas uitdraaien en 15 minuten laten trekken. (Dus niet doorkoken zoals bij de wortel.)
Zeef de kruiden eruit en maak een washandje nat met het vocht.
Pak het washandje zodra je het kunt vastpakken en wrijf met het washandje de pijnlijke plek ongeveer één minuut lang in. Leg het washandje daarna op de pijnlijke plek.
Dek het af met een handdoek, een kruik of een deken. Laat het minstens 15 minuten liggen en haal het kompres eraf wanneer het niet meer prettig voelt of maak hem nog een keer warm met de smeerwortelthee. Hierna kun je de huid inmasseren met de olie.
Wanneer je kruidenthee over hebt, dan kun je het in de koelkast bewaren en de volgende dag weer opwarmen.
Gebruik smeerwortelzalf om rugpijn te behandelen. Aangebracht drie keer per dag, verlicht het de pijn in botten en gewrichten.
Op dezelfde manier is uitwendig gebruik van smeerwortelzalf gunstig voor knie- en gewrichtspijn als gevolg van artrose. Het is belangrijk de substantie een paar uur te laten zitten. Dan weer te verversen en dit een paar keer herhalen.
Smeerwortel wordt gebruikt om inwendige zweren en de bloeding die ze veroorzaken te behandelen. De smeerwortel stopt de bloeding en helpt het gewonde weefsel te genezen. Je kunt de thee drinken of de afkooksel gebruiken.
Bij rugpijn kun je de bladeren van de smeerwortel in een emmer doen en er dan kokend water overheen gooien. Na 20 minuten vis je de bladeren eruit en doet het water dan in het badwater om je rug te verwennen.
Recept voor smeerwortelolie
Je kunt olie of crème kopen, maar zelf maken is niet moeilijk: De wortel van de plant bevat een grotere concentratie geneeskrachtige eigenschappen dan het blad en kan in voor- en najaar worden geoogst. In de zomer maak je gebruik van het blad. Op de website van Andrea vind je een recept om smeerwortelolie zelf te bereiden. Klik hier!
3x daags smeerwortelolie of -crème op de pijnlijke plek inmasseren. Om te voorkomen dat de kleding verkleurt, is het raadzaam de olie af te dekken met bijvoorbeeld een verband of een handdoek, of laat het eerst intrekken voordat je je (mooie) kleding aantrekt.
Wees zeer voorzichtig bij inwendig gebruik! Sedert enkele jaren wordt in heel wat de landen de verkoop van smeerwortelpreparaten voor inwendig gebruik verboden of aan strenge beperkingen onderworpen. Reden hiervoor is het feit dat wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat het gebruik van grote hoeveelheden smeerwortel risico’s op leverbeschadiging met zich mee kan brengen.
Schadelijke toxines in smeerwortel worden verondersteld lever- en longschade of kanker te veroorzaken wanneer ze in sterk geconcentreerde doses worden gebruikt. Om deze reden raden veel genezers het inwendige gebruik van smeerwortel niet aan. Gebruik inwendig met voorzichtigheid of onder medisch toezicht.
Smeerwortel mag niet worden gebruikt door zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven.
Disclaimer
De auteurs van Stadsplanten.be zijn niet verantwoordelijk voor eventuele schade, van welke aard dan ook, als gevolg van het gebruik van planten voor medische of culinaire doeleinden. De auteurs kunnen niet aansprakelijk gesteld worden voor aanspraken die voortkomen uit de verkeerde determinatie van een kruid of het verkeerde gebruik ervan in de ruimste zin van het woord. Lees in dat verband ook de uitgebreide disclaimer elders op deze website. Klik hier!
In deel 2 gaan we dieper in op de geschiedenis van het medicinaal gebruik door de eeuwen heen.We hebben ons daarbij vooral gebaseerd op het boek “De Historia Naturalis” van Marcel De Cleene en enkele wetenschappelijke websites. (Zie bronnen) De geschiedenis van het medicinaal gebruik …
Dit artikel werd geschreven door Nele Odeur op haar website Scent & Spice. https://www.scentandspice.nlWe danken Nele voor de toestemming om het artikel over te nemen; en we kunnen haar website warm aanbevelen. “Als etnobotanica heb ik wetenschappelijke kennis over het gebruik van planten, als kruidenkundige weet ik …
Tijdens de Middeleeuwen werd het kruid al gebruikt bij kiespijn en neusbloedingen. Men geloofde dat, als de patiënt het takje van het herderstasje links in de hand hield, de bloeding van het rechterneusgat zou verdwijnen en omgekeerd.
Hildegard von Bingen
Herderstasje wordt niet expliciet genoemd in Hildegard van Bingens “Physica”. Ze bespreekt echter wel tal van planten en hun gebruik, en categoriseert ze op basis van hun eigenschappen. Het is echter mogelijk dat de identificatie en naamgeving van planten in de loop van de tijd zijn geëvolueerd, en dat de gebruikelijke namen die we tegenwoordig gebruiken mogelijk niet direct overeenkomen met de namen die in historische teksten werden gebruikt.
Rembert Dodoens
Herderstasje wordt wel al beschreven in Dodoens’ “Cruydeboeck” samen met het gebruik en de eigenschappen ervan. Rembert Dodoens (1517–1585) was een Vlaamse arts en botanicus die bekend stond om zijn invloedrijke werk op het gebied van plantkunde. Eén van zijn belangrijkste bijdragen was de publicatie van “Cruydeboeck”, voor het eerst gepubliceerd in 1554. Dit werk, later vertaald in verschillende talen, beschreef een grote verscheidenheid aan planten en hun toepassingen.
Nicholas Culpepper
Nicholas Culpepper* (1616-1654) beschrijft in zijn ‘Complete Herbal’ ook de medicinale toepassingen van het herderstasje zoals die in zijn tijd bekend waren. Het is de beste beschrijving die ik kon vinden van het gebruik ervan in de traditionele kruidengeneeskunde.
“It is under the dominion of Saturn, and of a cold, dry, and binding nature, like to him. It helps all fluxes of blood, either caused by inward or outward wounds; as also flux of the belly, and bloody flux, spitting blood, and bloody urine, stops the terms in women; being bound to the wrists of the hands, and the soles of the feet, it helps the yellow jaundice. The herb being made into a poultice, helps inflammations and St. Anthony’s fire. The juice being dropped into the ears, heals the pains, noise, and mutterings thereof. A good ointment may be made of it for all wounds, especially wounds in the head.”
* Nicholas Culpeper (18 oktober 1616 – 10 januari 1654) was een Engelse botanicus, kruidkundige, arts en astroloog. Zijn boek ‘The English Physitian (1652), later genoemd ‘Complete Herbal (1653), is een belangrijke bron over het medicinaal gebruik van kruiden, zoals bekend in de 17de eeuw. Het is één van de meest gedetailleerde werken over medische astrologie in het vroegmoderne Europa.
Herderstasje met de kenmerkende zaadjes in de vorm van een omgekeerd hartje of tasje.
Geneeskrachtig
Het is inderdaad vaatvernauwend, bloedstelpend, laxerend en versterkt de darmwanden. Kruidenthee van de plant kan gebruikt worden bij overvloedige menstruatie, bloedende aambeien, neusbloedingen en bloedingen van het tandvlees; om ingewandsspieren te verstevigen bij verslapping van de peristaltiek. Vroeger werd het ook gebruikt om weeën op te wekken tijdens een bevalling.
(Bron: Genezende planten, Bruno Vonarburg, Artis-Historia, 1987)
“Herderstasch mag in geen huis ontbreken wegens zijn voortreffelijkheid.” Dit schrijft Broeder Aloysius (leerling van de beroemde Monseigneur Kneipp) in zijn standaardwerk “Troost der zieken” (1911). Hij beschrijft hierin ruim 300 geneeskrachtige planten met een grote verzameling huismiddelen van allerlei aard.
Herderstasje is inderdaad een probaat middel tegen bloedingen. Als bewijs geeft hij het volgende voorbeeld:
“Een heer had een hevig neusbloeden; al wat men aangewend had, scheen niets te baten; men vreesde voor zijn leven. Geen raad wetende, kwam men beangstigd tot mij. Ik raadde het kruidje Herderstasch aan: men hechtte geen geloof aan mijn woorden, daar men het al tevergeefsch beproefd had. Ik vermoedde aanstonds, dat men verouderde kruiden gebruikt had, liet een sterk aftreksel klaar maken, dit den patiënt opsnuiven en ook een kopje innemen. Bijna ogenblikkelijk hield het bloeden op.”
Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd het herderstasje als het ware herontdekt. Gezien het grote tekort aan medicijnen moesten de dokters en deskundigen op zoek naar alternatieven. Vandaar dat het herderstasje gebruikt werd bij de behandeling van gewonden.
Goed voor het bloed
Herderstasje werkt regulerend op bloedsomloop en bloeddruk. Dit betekent dat bij diegene met een te lage bloeddruk de bloeddruk zal verhogen en omgekeerd. De plant zou ook helpen bij hevige menstruele bloedingen en bij bloedingen na een bevalling.
Verder is het herderstasje ook werkzaam bij maagpijn, wekt de eetlust op en stimuleert de spijsvertering. Ook zou het spierversterkend werken en helpen bij bekkeninstabiliteit.
Uitwendig wordt het herderstasje gebruikt in een zalf of tinctuur bij bloedende verwondingen.
Een homeopathisch middel, gemaakt van de verse plant, wordt gebruikt om neusbloedingen en menstrtatiebloedingen te behandelen.
Er zijn verschillende producten (o.a. tincturen) in de handel verkrijgbaar op basis van herderstasje. Capsella Bursa-Pastoris heeft een gunstige invloed op de circulatie doordat deze plant bloedstelpende eigenschappen bezit.
Deze plant wordt traditioneel gebruikt bij bloedingen van de neus. Kan ook gebruikt worden bij sterke menstruatie.
Waarschuwing
Nooit gebruiken tijdens de zwangerschap. Mensen die in het verleden nierstenen hebben gehad moeten voorzichtig zijn met het gebruik van dit kruid. Dit kruid is in welke bereidingsvorm dan ook niet langer dan een jaar houdbaar. De hele plant inclusief de wortel, oogsten voordat de zaden rijp zijn. Slechts gebruiken onder toezicht van een arts! Te veel van dit kruid kan verlammend werken op het centraal zenuwstelsel.
Bij gebruik van een te grote hoeveelheid kunnen vergiftigingsverschijnselen optreden. Planten die op vochtige plaatsen groeien, worden vaak aangetast door de schimmel (Cystopus candidus) die een witte laag op de planten vormt. Zulke exemplaren mogen niet worden verzameld.
De auteurs van deze website geven geen enkele garantie, expliciet of impliciet, met betrekking tot de uiteindelijke resultaten die worden verkregen door de informatie van deze website toe te passen. Het gebruiken en consumeren van de beschreven producten gebeurt op eigen risico.
De auteurs zijn niet verantwoordelijk voor misbruik of verkeerde identificatie van een plant, of voor alle gevolgen voor uw gezondheid – of die van anderen – die daaruit kunnen voortvloeien. Lees de volledige disclaimer op: https://www.stadsplanten.be/disclaimer-2/
Ghalandari S et al (2017). Effect of hydroalcoholic extract of Capsella bursa pastoris on early postpartum hemorrhage: A clinical trial study. Journal of Alternative and Complementary Medicine 23, 794‐799.
Het harig knopkruid (Galinsoga quadriratiat) is een plant uit de composietenfamilie De soort behoort met het ook in Vlaanderen veel voorkomend kaal knopkruid (Galinsoga parviflora) tot de knopkruiden. Galinsoga is vernoemd naar Don Mariano Martinez de Galinsoga (1766–1797), directeur van de botanische tuin te Madrid. …
Drie soorten Er zijn drie soorten rozen die rozenbottels voortbrengen. De hondsroos of Rosa canina wordt zowat een à 3 meter hoog. Ze bloeit van juni tot en met juli met een wonderlijke zoete geur. De bloemen zijn wit tot roze en zijn 1,5 à 2 cm …
Wie door Brugge wandelt en ziet hoeveel klein glaskruid op de oude kademuren van de reien en op de stoep voorkomt, vermoedt wellicht niet dat we hier te doen hebben met een plant die in Vlaanderen als zeldzaam te boek staat. Het is een echte urbane plant.
Het is er vooral bekend van oude abdijen en de stadskernen van historische steden zoals Ieper, Gent, Kortrijk, Brugge, Mechelen, Lier en Antwerpen. Verder is het vooral aan te treffen op stenige oeververstevigingen langs de Schelde en in de duinen van de Westkust.
Glaskruid is een plant uit de brandnetelfamilie, de Urticaceae, maar mist de brandharen van haar familielid. Het zal u moeilijk vallen om de roze bloempjes te ontdekken want ze zijn echt “piep”klein. Een loepje laat u de details ontdekken, en niet zelden ziet u op de stengels dan tegelijk tal van bladluizen zitten.
De minuscule bloempjes van het klein glaskruid
Naamgeving
Parietaria komt van het Latijnse ‘paries’, hetgeen ‘muur’ of ‘wand’ betekent. Vandaar het gezegde ‘aut intra parietes’ (binnen de vier muren). Niet verwonderlijk dus dat de plant op muren groeit. Judaica komt van Judea, een bergstreek in Israël.
De naam laat het al een beetje vermoeden: vroeger werd het kruid gebruikt als poetsmiddel voor glas en kristal.
Klein glaskruid wordt 10-60 cm hoog en heeft een liggende of opstijgende, gevulde, meestal sterk vertakte stengel. Op de stengels, de bladnerven en onderkant van de bladeren zitten roze of rode haren. De eironde bladeren zijn 2-5 cm lang en hebben een korte, spitse top. Wanneer de plant in de schaduw staat kan ze sterk lijken op groot glaskruid. De bladeren kunnen dan zelfs groter dan 5 cm zijn.
Mieren, die verlekkerd zijn op het “mierenbroodje”, zorgen mee voor de verspreiding van de zaden.
Klein glaskruid is een echte zuiderling. Zij komt oorspronkelijk uit Zuid-Europa en Azië. Door de Romeinen is dit plantje ingevoerd, waarschijnlijk als geneesmiddel. Het werd – net als salie – ook als rookplant gebruikt om de duivel of boze geesten uit het huis te verjagen.
Groot glaskruid
Naast klein glaskruid bestaat er inderdaad ook groot glaskruid (Parietaria officinalis). Groot glaskruid heeft – in tegenstelling tot zijn kleinere broer – een holle stengel. In België staat het groot glaskruid op de Rode lijst als zeer zeldzaam. Ik zag het nog maar één keer in het wild, in Sint-Kornelius-Horebeke. ‘Officinalis’ verwijst al meteen naar het feit dat groot glaskruid vroeger medicinaal gebruikt werd en in elke apotheek voorradig was.
Geneeskrachtige eigenschappen van glaskruid (Parietaria)
Hoewel het één van de vroegste en actiefste verwekkers van hooikoorts is, levert het vooral middeltjes tegen hoest, wonden en kneuzingen. Een kompres van gemalen bladeren van groot glaskruid heeft kalmerende werking op de oppervlakkige brandwonden. Verder werd het in de traditionele kruidengeneeskunde uitwendig toegepast op aambeien, kneuzingen, wonden, ontstekingen en zweren. Het is één van de beste planten als het erom gaat om de urineproductie te verhogen.
Zuiveringsmiddel
De volledige bloeiende plant wordt als diureticum gebruikt. Twee tot drie infusies per dag zijn voldoende bij aandoeningen waarbij het nuttig is om vocht uit het lichaam te verdrijven.
Door de plasfunctie te bevorderen verwijderen we tegelijk afvalstoffen die zich in de gewrichten hebben opgehoopt, waardoor de pijnlijke symptomen van reuma worden verbeterd. In dat opzicht is parietaria (vooral de officinalis) een geweldig zuiveringsmiddel.
Het is ook zeer doeltreffend bij de behandeling van o.a. nierstenen omdat het verhogen van de urine voorkomt dat mineralen in de nieren worden vastgehouden met steenvorming tot gevolg.
Het is ook nuttig bij de behandeling van blaasontstekingen omdat het de weefsels van dit orgaan verzacht.
Naast zuiverende en verzachtende eigenschappen is het ook gunstig gebleken bij de ondersteunende behandeling van bronchiale aandoeningen en astma.
Uitwendig wordt het gebruikt voor het verminderen van ontstekingen en en het verlichten van pijn ten gevolge van tendinitis of peesontsteking. Daarvoor brengt u een compres aan van de infusie. De infusie kan ook vervangen worden door een tinctuur. In dit geval worden er dagelijks 40 druppels ingenomen.
Een infusie bereiden
Voeg 20 g van de bovengrondse delen van deze plant toe aan een liter gekookt water en laat het gedurende 12 minuten in contact komen. Daarna wordt het geheel gefilterd, waardoor er een vloeistof wordt gemaakt waarvan je na de hoofdmaaltijden van de dag een kopje kunt drinken.
Culinair
Pariëtaria is een eetbaar wild kruid. De bladeren van deze plant, met name jonge scheuten, kunnen als groente worden gegeten en zijn zeer rijk en nuttig met veel mineralen en alle geneeskrachtige eigenschappen.
Gemengde soepen van pariëtaria en brandnetel (Urtica dioica) zijn bijzonder nuttig als een uitstekend diureticum voor planten met vergelijkbare eigenschappen die samen de kracht ervan vergroten.
Er zijn geen gevallen van toxiciteit gemeld bij het gebruik van deze plant, met uitzondering van zeer weinig mensen die gevoelig zijn voor de bestanddelen. Houd er echter rekening mee dat stuifmeel verantwoordelijk is voor veel luchtwegallergieën in steden en dorpen. Hij wordt beschouwd als de oorzaak van veel gevallen van hooorts en allergie. Mensen die een allergische ademhalingsreactie op de luchtwegen kunnen vermoeden, moeten dus het contact met glaskruid vermijden.
Stout onkruid Het eerste wat ik te horen kreeg toen ik als peuter een brandnetel aftrok om te proeven of hij lekker smaakte was: “Pas op! Pas op!”. Moeder suste nadien haar schreiende eerstgeborene met zoentjes op de geprikte huid. “Stoute brandnetel!”, fluisterde ze in …