8 oktober 2026

Een bloemsteel die van gedachten verandert

Met een nipte voorsprong op de gehoornde klaverzuring pakt het muurleeuwenbekje (Cymbalaria muralis) de titel ‘Stadsplant van de maand oktober’. Een mooie aanleiding om dit sierlijke, fijne plantje extra in de spotlight te zetten.

Muurleeuwenbek heeft een merkwaardig kunstje in huis. Eerst richt het zijn bloemen naar het licht, maar zodra de bevruchting achter de rug is, verandert het letterlijk van koers. De vruchtsteel keert zich van het licht af en groeit naar donkere voegen en spleten in de muur. Het lijkt bijna alsof de plant haar zaden zelf een geschikte groeiplaats probeert te bezorgen.

Fototropisme

Dit verschijnsel heeft te maken met fototropisme: de groeireactie van een plant onder invloed van licht. Wanneer een stengel naar het licht toe groeit, spreken we van positief fototropisme. Groeit hij juist van het licht weg, dan noemen we dat negatief fototropisme.

Bij positief fototropisme speelt het plantenhormoon auxine een belangrijke rol. Bij eenzijdige belichting ontstaat doorgaans een hogere auxineactiviteit aan de beschaduwde zijde van de stengel. De cellen strekken daar sterker dan aan de belichte zijde. Doordat de ene kant sneller in de lengte groeit dan de andere, buigt de stengel naar het licht toe. Dit mechanisme is uitgebreid onderzocht bij verschillende planten.

Bij muurleeuwenbek krijgt fototropisme echter een heel bijzondere toepassing. Vóór de bevruchting is de bloemsteel positief fototropisch. Hij groeit naar het licht toe en brengt de bloem zo in een lichte en open positie, gunstig voor het bezoek van bestuivende insecten.

Na de bevruchting breekt een nieuwe fase aan. De bestuiving is voltooid en voortaan staan de ontwikkeling en verspreiding van de zaden centraal. En dan gebeurt iets opmerkelijks: de bloemsteel wordt vruchtsteel en verandert van positief naar negatief fototropisch. In plaats van het licht op te zoeken, buigt en groeit hij ervan weg, naar donkere plaatsen.

Voor een plant die oorspronkelijk op rotsachtige plaatsen groeit en zich uitstekend thuis voelt op oude muren, zijn zulke donkere plekken vaak precies de voegen en spleten waarin zaden een goede kans krijgen om te ontkiemen. De negatieve fototropische reactie helpt dus om de vrucht naar een potentieel geschikte groeiplaats te brengen.

Helemaal zonder toeval gaat het echter niet: slechts een deel van de zaden blijkt uiteindelijk op zo’n veilige plek te belanden. Bovendien kan secundaire verspreiding optreden, waarbij vrijgekomen zaden bijvoorbeeld door mieren verder worden vervoerd.

Maar hoe weet de vruchtsteel dat hij plots van richting moet veranderen?

Wat precies de ompoling van positief naar negatief fototropisme veroorzaakt, is bij muurleeuwenbek nog niet opgehelderd. Bevruchting brengt belangrijke hormonale en fysiologische veranderingen op gang, maar welke daarvan ervoor zorgt dat de vruchtsteel voortaan van het licht weg groeit, is – voor zover bekend – niet experimenteel aangetoond.

We weten dus wel wat de vruchtsteel doet en begrijpen ook het biologische voordeel ervan, maar het precieze fysiologische mechanisme achter die ommekeer blijft voorlopig een open vraag.

En misschien maakt dat muurleeuwenbek alleen maar boeiender: vóór de bevruchting zoekt de bloem het licht op; daarna zoekt de vrucht de duisternis op. Hoe de plant die opmerkelijke omschakeling precies regelt, houdt ze voorlopig nog een beetje voor zichzelf.

Bronnen en meer informatie

Junghans, T. & Fischer, E. (2008), “Aspects of dispersal in Cymbalaria muralis (Scrophulariaceae)”, Botanische Jahrbücher, 127(3), 289–298. Onderzoek naar de zaadverspreiding en het negatief fototropisme van de vruchtstelen van muurleeuwenbek.
Publicatie en samenvatting
Liscum, E. et al. (2014), “Phototropism: Growing towards an Understanding of Plant Movement”, The Plant Cell, 26: 38–55. Uitgebreide overzichtsstudie over fototropisme, lichtwaarneming, auxine en celstrekking. Deze publicatie is volledig vrij toegankelijk. Volledige publicatie