De mysterieuze eikvarens van de Brugse reien

De lezers hebben gesproken: de eikvaren is verkozen tot stadsplant van de maand november! Een mooie aanleiding om deze bijzondere varen eens wat uitgebreider in de kijker te zetten. Want achter haar bescheiden verschijning schuilt een verrassend botanisch verhaal. Een verhaal vol ontdekkingen, mysteries en onverwachte wendingen. De eikvaren heeft immers heel wat meer geheimen dan je op het eerste gezicht zou vermoeden. Veel leesplezier!

Wie langs de Brugse reien wandelt, kijkt meestal naar het water, de oude gevels en de weerspiegelingen van de huizen. Maar ook de kademuren verdienen onze aandacht. Tussen de voegen van het verweerde metselwerk groeien planten die zich weinig aantrekken van de schijnbaar onherbergzame omstandigheden. Sommige verdwijnen in de winter, andere trotseren het koude seizoen met hun groene bladeren.
Tot die laatste behoren de eikvarens.
Ik bewonder ze al jaren. Met hun frisgroene, sierlijk ingesneden bladeren vormen ze kleine groene eilandjes tussen de stenen. Op verschillende plaatsen langs de Brugse reien groeien ze in de voegen van de kademuren. Soms staat er maar één exemplaar, elders vormen ze opvallende groepjes. Het lijkt alsof ze zich op die oude muren uitzonderlijk goed thuis voelen.
Maar welke eikvarens groeien daar eigenlijk?
Een vraag die eenvoudig lijkt, maar die mij uiteindelijk op het spoor bracht van een botanisch raadsel dat meer dan twintig jaar geleden begon.
Niet één, maar drie soorten
Op het eerste gezicht lijken alle eikvarens sterk op elkaar. Toch komen in onze streken verschillende soorten voor die zelfs voor ervaren plantenkenners moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn.
De bekendste is de gewone eikvaren (Polypodium vulgare). Daarnaast kennen we de brede eikvaren (Polypodium interjectum) en de zuidelijke eikvaren (Polypodium cambricum).
Wie een eikvaren op een Brugse kademuur ontdekt, denkt wellicht spontaan aan de gewone eikvaren. Maar zo eenvoudig ligt het niet. Volgens professor Ronnie Viane, die aan de Universiteit Gent jarenlang onderzoek verrichtte, is de brede eikvaren de algemeenste soort langs de Brugse reien. De gewone eikvaren komt er veel minder voor, terwijl de zuidelijke eikvaren er tot de grote zeldzaamheden behoort.

Een vondst die de Atlas net miste
In 2006 verscheen de Atlas van de Flora van Vlaanderen en het Brussels Gewest, een belangrijk overzicht van de toen bekende verspreiding van planten in Vlaanderen. De bespreking van de eikvarens was geschreven door professor Ronnie Viane. Daarin vermeldde hij dat in België op dat moment alleen de gewone en de brede eikvaren voorkwamen, naast hun bastaard. De zuidelijke eikvaren werd wel besproken als een van de drie soorten van het Europese eikvarencomplex, maar nog niet als een in België vastgestelde soort.
Nochtans had Viane in 2005, tijdens onderzoek aan de Universiteit Gent, al een bijzondere ontdekking gedaan. Tussen het verzamelde eikvarenmateriaal uit Brugge bevond zich een exemplaar dat tot de zeldzame zuidelijke eikvaren bleek te behoren. De vondst kwam echter nét te laat om nog in de Atlas te worden opgenomen.
Om de identiteit van deze varen vast te stellen, volstond het niet om alleen naar de bladeren en de sporenhoopjes te kijken. Professor Viane gebruikte ook flowcytometrie, een techniek waarmee de hoeveelheid DNA in plantencellen wordt gemeten.
Zo kon hij vaststellen dat het Brugse materiaal een hoeveelheid DNA bevatte die kenmerkend is voor de zuidelijke eikvaren. Die heeft twee sets chromosomen, terwijl de gewone eikvaren er vier heeft en de brede eikvaren zelfs zes. Dat verschil hielp om de drie sterk op elkaar lijkende soorten van elkaar te onderscheiden.
Ook een andere opmerking uit de Atlas is treffend. Volgens Viane groeit de brede eikvaren vaak in de kalkrijke voegen van oude stadsmuren, onder meer in Brugge en Gent. Ook de zuidelijke eikvaren kan op dergelijk metselwerk groeien. Omdat beide soorten bovendien sterk op elkaar lijken, kan de zeldzame zuidelijke eikvaren gemakkelijk onopgemerkt blijven tussen de veel algemenere brede eikvarens.
Maar hoe zou het ondertussen gesteld zijn met de planten op hun oorspronkelijke Brugse groeiplaats?

Terug naar de oude kademuur
In oktober 2026 ging ik zelf op onderzoek uit.
Dankzij de informatie van professor Viane kende ik de nauwkeurige ligging van zijn historische vindplaats. Daar wilde ik met eigen ogen zien of er nog eikvarens groeiden.
En inderdaad: tussen de stenen van de oude kademuur stond een prachtige groep frisgroene varens. Het bleef bovendien niet bij één groep. Enkele meters verder ontdekte ik nog andere exemplaren.
Sommige varens groeiden in dichte bundels, andere stonden wat meer verspreid. Hun bladeren staken sierlijk over de rand van de kademuur, met het donkere water van de reie als achtergrond.
Meer dan twintig jaar nadat Viane hier voor het eerst de zuidelijke eikvaren aantrof, groeiden op dezelfde plaats nog altijd eikvarens. Dat betekent niet noodzakelijk dat we naar precies dezelfde planten kijken. Evenmin weten we of de huidige groepen rechtstreeks afstammen van de planten die destijds werden onderzocht. Maar de historische groeiplaats blijkt in ieder geval nog steeds geschikt voor eikvarens.

Een zuiderling in Brugge?
De naam zuidelijke eikvaren doet vermoeden dat deze plant vooral in warmere streken thuishoort. En inderdaad: Polypodium cambricum komt onder meer voor in Zuid- en West-Europa en in het Middellandse Zeegebied. Maar haar verspreiding reikt ook tot in Noordwest-Europa.
De wetenschappelijke soortnaam cambricum verwijst naar Cambria, de Latijnse naam voor Wales. En daarin schuilt een merkwaardige geografische tegenstelling: een varen die wij zuidelijke eikvaren noemen, draagt een naam die juist naar het veel noordelijker gelegen Wales verwijst.
Oude muren kunnen voor dergelijke varens geschikte groeiplaatsen vormen. In spleten en voegen verzamelt zich wat humus, terwijl het metselwerk vocht kan vasthouden en een beschut microklimaat schept. Wat voor ons een harde, kale stenen muur lijkt, kan voor een varen dus een geschikte woonplaats zijn. De oude Brugse kademuren zijn in dat opzicht kleine botanische leefwerelden.

Wat vertellen de bladeren?
Tijdens mijn bezoek fotografeerde ik de varens uitvoerig, zowel in hun natuurlijke omgeving als van dichtbij (zie foto’s).
De bladeren waren opvallend goed ontwikkeld. Sommige hadden een vrij brede, enigszins driehoekige vorm. De bladslippen waren langwerpig, vaak puntig en hier en daar licht getand.
Bij enkele bladeren viel mij nog iets op: de onderste bladslippen stonden niet eenvoudig recht naar buiten, maar bogen naar elkaar toe. Soms leken ze elkaar zelfs te kruisen. Dat is interessant, omdat een dergelijke bladvorm in de literatuur bij de zuidelijke eikvaren wordt beschreven, maar evengoed bij de brede eikvaren.
Ik wil dus voorzichtig blijven. De drie eikvarensoorten vertonen een aanzienlijke variatie in bladvorm. Niet ieder exemplaar van de zuidelijke eikvaren heeft dezelfde kenmerken, en sommige brede eikvarens kunnen er sterk op lijken. Een blad kan dus een aanwijzing geven, maar zelden een sluitend antwoord.
Juist daarom besloot ik ook de onderzijde van de bladeren nauwkeurig te bekijken.

Een verborgen wereld onder het blad
Wie een vruchtbaar varenblad omdraait, ontdekt aan de onderzijde kleine geelachtige of bruine stipjes. Dat zijn geen insecteneitjes en ook geen ziekteverschijnselen. Het zijn sporenhoopjes, die botanici sori noemen. Elk sporenhoopje bestaat uit talrijke piepkleine sporendoosjes, de sporangiën. Daarin worden de sporen gevormd waarmee de varen zich kan voortplanten.
De sporenhoopjes waren goed zichtbaar. Op verschillende bladeren bevonden ze zich vooral in het bovenste gedeelte, dikwijls in de bovenste helft tot het bovenste derde deel van het blad. Veel jonge sporenhoopjes hadden bovendien een duidelijk ovale of elliptische vorm.
Ook dat zijn kenmerken die bij de zuidelijke eikvaren kunnen passen. Maar opnieuw geldt: ze komen niet uitsluitend bij deze soort voor. Wie met zekerheid wil weten welke eikvaren hij voor zich heeft, moet dus nog een stap verder kijken.

De geheimen van een sporenhoopje
Tijdens mijn bezoek fotografeerde ik met mijn macrolens de jonge sporenhoopjes aan de onderzijde van de varenbladeren. Op het computerscherm ontdekte ik tussen de dicht opeengepakte sporendoosjes fijne, soms vertakte structuren. Zouden dit de parafysen kunnen zijn waarover professor Viane mij had verteld?
Parafysen zijn kleine, steriele structuren tussen de sporendoosjes. Bij de zuidelijke eikvaren kunnen ze relatief groot, kleurloos en vertakt zijn. Vooral in jonge sporenhoopjes zijn ze goed waarneembaar. Naarmate de sporen rijpen, verschrompelen ze en kunnen ze roodbruin verkleuren.
Ik stuurde mijn foto’s naar professor Viane. Zijn antwoord was veelbelovend: hij herkende inderdaad parafysen op de beelden. Bovendien stelde hij vast dat de sporendoosjes gele sporen bevatten, terwijl die bij steriele hybriden binnen dit eikvarencomplex volgens hem meestal witachtig zijn. Ook dat was een waardevolle aanwijzing.
Mijn vermoeden dat hier de zeldzame zuidelijke eikvaren groeit, werd daardoor aanzienlijk versterkt. De historische vondst uit 2005 en de kenmerken van de huidige planten maken deze groeiplaats bijzonder interessant. Toch kunnen we niet met dezelfde zekerheid vaststellen dat de huidige varens tot deze soort behoren als bij het materiaal dat professor Viane destijds onderzocht.

Conclusie
Een bijzondere botanische vondst uit 2005 heeft zo, meer dan twintig jaar later, opnieuw onze aandacht gevestigd op een stukje Brugse kademuur. Wat begon als een eenvoudige vraag over enkele varens tussen de stenen, groeide uit tot een boeiende zoektocht waarin verleden en heden elkaar ontmoeten.
Misschien schuilt de grootste waarde van deze zoektocht niet eens in het definitieve antwoord op de vraag welke eikvarens hier groeien. Ze laat vooral zien hoeveel er te ontdekken valt wanneer we aandacht schenken aan wat doorgaans onopgemerkt blijft. Dagelijks wandelen mensen langs de Brugse reien, zonder te vermoeden welke kleine botanische wonderen zich tussen de verweerde stenen van de kademuren verschuilen.
Wie deze bijzondere varens zelf wil bewonderen, mag gerust eens onder een blad kijken of enkele foto’s maken. Maar laat de planten vooral ongemoeid, zodat ze ook toekomstige wandelaars en plantenliefhebbers kunnen blijven verwonderen.
Dankwoord
Mijn oprechte dank aan professor R. Viane voor zijn bereidwillige medewerking, zijn deskundige toelichtingen over de verschillende eikvarensoorten, de waardevolle informatie over zijn historische vondst van Polypodium cambricum te Brugge en de wetenschappelijke documentatie die hij mij ter beschikking stelde.

Bronnen en meer informatie
1. Van Landuyt, W., Hoste, I., Vanhecke, L., Van den Bremt, P., Vercruysse, E. & De Beer, D. (2006). Atlas van de Flora van Vlaanderen en het Brussels Gewest. Brussel/Meise: Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, Nationale Plantentuin van België & Flo.Wer, blz. 683–684.
2. Roberts, R. H. (1970).
A revision of some of the taxonomic characters of Polypodium australe Fée. Watsonia, 8, 121–134.
Nota: Polypodium australe Fée is een oudere naam en tegenwoordig een synoniem van Polypodium cambricum L.
3. Forbes, R., Botanical Society of Britain and Ireland (BSBI), Fermanagh Species Accounts.
https://fermanagh.bsbi.org/polypodium-cambricum-l
4. Viane, R. (2026).
Persoonlijke correspondentie, oktober 2026.
5. Denters, T. (2020). Stadsflora van de Lage Landen. Amsterdam: Fontaine Uitgevers, pp. 342–345.
6. Coppens, X. (1998). Micro- en macromorfologie, autoecologie & verspreiding van het genus Polypodium in het Belgisch deel van het Maritiem Distrikt. Universiteit Gent.

Link naar de 16 meest recente artikelen
- De mysterieuze eikvarens van de Brugse reien
- Vlasbekje – een vrijpostige verschijning
- Eikvaren verkozen tot stadsplant van de maand november!
- Het muurleeuwenbekje – jullie foto’s
- Kies de stadsplant van de maand voor november
- Bosaardbei – een buitenbeentje in de stad
- Een bloemsteel die van gedachten verandert
- Pluimgierst – een grassoort met een rijke geschiedenis
- En de stadsplant van de maand oktober is…
- Plantenquiz
- De zeeaster, plant van twee werelden
- Resultaten van de enquête
- Kies de “stadsplant van de maand” voor oktober
- Beklierde nachtschade… een brokje geschiedenis
- Uw mening over Stadsplanten.be telt!
- Onkruid voor mijn deur? Moet ik het verwijderen?
Ontdek meer van Stadsplanten
Abonneer u om de nieuwste berichten in uw inbox te ontvangen.
















