Wilde planten in de stad
“Laat je meevoeren in het gebruik, de geschiedenis en de magie van de flora tijdens een wandeling van circa 3,5 kilometer. Proef van het lekkers dat wilde planten ons al eeuwen geven.” Dit lazen we op de uitnodiging van Katrien Cattoor – hart en ziel …
Begin juni schreven we nog met een wrang gevoel over de oevers van het Minnewater. Nauwelijks was de periode van ‘Maai Mei Niet’ voorbij of de maaimachine had bijna alle begroeiing weggeveegd. Wat kort voordien nog een levend lint van bloemen en kruiden was, lag er plots …
Wat een heerlijke zomer beleven we toch! Er is haast niets dat meer vrijheid uitstraalt dan in de vroegte op de fiets te stappen, wanneer de eerste zonnestralen het landschap zacht doen ontwaken, de hitte van de dag nog ver weg lijkt, en langs de bermen een kleurrijke stoet van wilde bloemen zich ontvouwt.
Ik hou van de stad, van haar oude muren en verborgen hoekjes waar planten een onverwachte thuis vinden. Maar af en toe lonkt het open landschap. Dan voert de fiets me langs kronkelende jaagpaden, kabbelende waterlopen en uitgestrekte velden, waar achter elke bocht een nieuwe botanische ontdekking wacht. Ik trap zonder haast, stap geregeld af om een bloem van dichterbij te bekijken of een onbekende plant te fotograferen, en hoor niets dan het geritsel van boombladeren en het zachte gezoem van insecten in de warme lucht.
Op zulke momenten klinkt haast vanzelf het iconische refrein van Queen in mijn hoofd: “I want to ride my bicycle, I want to ride my bike…” Het nummer Bicycle Race, geschreven door Freddie Mercury en uitgebracht in 1978, ontstond naar verluidt toen hij tijdens de opnames van het album Jazz in Montreux de renners van de Tour de France zag voorbijkomen. Die eenvoudige woorden vatten perfect het gevoel samen dat elke natuurliefhebber op de fiets herkent: de vreugde van onderweg zijn, de wind in het gezicht, de geur van bloeiende kruiden en het voorrecht om de natuur op haar eigen, rustige tempo te beleven.
De Chinezen noemen deze periode Dàshǔ (大暑), de Grote Hitte. Wie nu met open ogen fietst, voelt waarom: de zomer heeft haar hoogtepunt bereikt en viert dat uitbundig. Bermen en dijken veranderen in lange, kleurrijke linten vol leven, waar wilde planten hun volle bloeipracht tonen.
Onderweg begroeten de goudgele schermen van boerenwormkruid me als kleine zonnetjes langs de weg. Daartussen schittert het fijne wit van duizendblad, terwijl de zilvergroene bladeren van bijvoet hun kruidige geur vrijgeven. Op vochtige plekken wuiven de sierlijke, roze bloemtrossen van harig wilgenroosje als kleine vlaggetjes in de wind. Waar de bodem voedselrijk is, torenen de purperroze bloeiwijzen van koninginnekruid en grote kattenstaart trots boven de andere planten uit, gretig bezocht door vlinders en bijen. Het felgele Jacobskruiskruid en de heelblaadjes zorgen voor een uitbundig kleuraccent, terwijl langs beken en sloten de frisse geur van aarmunt — of was het toch het zeldzamere hertsmunt? — je uitnodigt even af te stappen en diep adem te halen.
En toch… midden in al die uitbundigheid is de omslag al zichtbaar, zacht maar onmiskenbaar. Aan de vlier hangen geen bloemen meer, maar rijpen de eerste donkere bessen. De grijze pluizen van de speerdistel en het haast uitgebloeide knoopkruid verklappen dat er stilaan iets anders in de lucht hangt. 15 augustus nadert! De tijd van de kruidwis.
Die dag, het feest van Maria-Tenhemelopneming, werd een bundel geneeskrachtige en geurige kruiden – de kruidwis – naar de kerk gebracht om te worden gezegend — een traditie die bijvoorbeeld in Damme nog elk jaar liefdevol in leven wordt gehouden.
Maar lang vóór de christelijke kruidenwijding bestonden er in Europa al oudere tradities waarin de kruidwis een bijzondere betekenis had. De kruidverzameling vond vaak plaats rond de zomerzonnewende of in de periode daarna. Men geloofde dat de planten dan de grootste kracht van de zon in zich hadden opgenomen. Vooral aromatische planten als bijvoet, munt, duizendblad, koninginnekruid en boerenwormkruid golden als bijzonder krachtig. De kruidwis hing men in huis of stal om onheil af te weren, of verbrandde men tijdens onweer voor bescherming.
We maakten dus van onze fietstocht gebruik om ook dit jaar onze eigen kruidwis samen te stellen en thuis op te hangen.
Ik laat u graag meegenieten van enkele mooie planten die ik vandaag onderweg heb gezien. Al kunnen foto’s de werkelijkheid en de beleving ervan natuurlijk nooit helemaal vatten. Klik op de foto’s om een grote exemplaar te bekijken.
Dit is al het derde deel van onze ontdekkingstocht naar de mysterieuze wereld van oever- en waterplanten. Want wie eenmaal kijkt, ziet steeds meer. Deze planten vormen een levendige overgangszone tussen land en water, een gebied dat voortdurend in beweging is: nat en droog, stil …
De Centrale Begraafplaats van Brugge (Assebroek) is een verborgen juweel: een serene, groene oase waar de tijd lijkt stil te staan. Deze plek ademt geschiedenis, met graven van prominente Brugse kunstenaars, schrijvers, politici en adellijke families. Hier rusten onder andere de beroemde schrijvers Guido Gezelle …
Veel steden zijn destijds ontstaan aan de over van een rivier of aan de samenvloeiing ervan. De Middeleeuwse stedeling bouwde een omvangrijke vestingmuur en legde stadswallen aan. Een schoolvoorbeeld daarvan is Brugge.
Daar waar de oevers in de loop der jaren niet ‘verstevigd’ zijn bloeit van juni tot september de Grote kattenstaart (Lythrum salicaria). Het is een karakteristieke oeverplant. Naar het schijnt komt de naam kattenstaart van de vorm van de lange bloeiende stengel, die lijkt op de rechtopstaande staart van een vrolijke kat. Nou… zoveel roze katten heb ik nog niet gezien. Dus houd ik het erop dat de naam eigenlijk ‘Grote rozepanterstaart’ had moeten zijn.
Lythrum komt uit het Grieks en betekent ‘met bloed bevlekt’ vanwege de donkerrode kleur van de bloemen van deze plant. Persoonlijk vind ik de bloemen echter helemaal niet donkerrood maar roze. Maar het kan ook verwijzen naar het gebruik van de plant in de traditionle volksgeneeskunde bij het stoppen van bloedingen.
Het woord salicaria is afgeleid van het Latijnse ‘Salix’ kan vrij worden vertaald als ‘gelijkend op een wilg’. Deze toevoeging verwijst dus naar de gelijkenis tussen de bladeren van de Grote kattenstaart en die van de wilg.
Grote kattenstaart is een overblijvende, kruidachtige plant die we van juni tot september in bloei vinden aan de waterkant. Ze behoort tot de familie der kattenstaarten. In de zomermaanden is de plant niet over het hoofd te zien. Tot anderhalve meter hoge planten met lange aren vol paarsrode bloemen zijn een lust voor het oog. Ook voor vlinders en bijen zijn ze onweerstaanbaar. Het is één van de weinige kruidachtige planten waarvan de bladeren in de herfst naar helder geel verkleuren. In de herfst sterft de plant bovengronds af, maar de wortel en een houterig ondergronds deel van de stengel zorgt voor een opslag van voedsel- en energievoorraad.
In Noord-Amerika gedraagt de plant zich heel anders dan hier. Hij is er, zoals zovele andere soorten, door Europeanen meegebracht en wordt daar bestreden als een invasieve exoot.
Alle delen van de Grote kattenstaart bevatten tannine. De plant werd daarom lang in de leerindustrie gebruikt om te looien. Ook werden visnetten, touwen en hout behandeld met kattenstaart omdat de tannine voorkomt dat ze snel rotten in water.
Van de bloemen maakt men een rode kleurstof die men gebruikt in de voedselbereiding maar ook als haarverf. Extracten van de groene delen gebruikt men om het haar te blonderen.
De beoordeling van historische bronnen van de oudheid tot de 20steeeuw bevestigde het doeltreffende gebruik van L. salicaria in de traditionele geneeskunde. Het is een medicinale plant die nu nog wordt gebruikt in de kruidengeneeskunde en de farmacie. De plant bevat chemicaliën die zwelling (ontsteking) kunnen verminderen, en andere die kunnen helpen bacteriën in de darm te bestrijden. Daarom prijzen fytotherapeuten het aan om diarree te behandelen, vooral in het geval van kinderdiarree en dysenterie. Diarree ontstaat als het lichaam zich wil ontdoen van gifstoffen. Kattenstaart kan daar bij helpen. Het is ook in de natuur een plant die vervuiling van de omgeving kan omzetten. Ook bij spastische colon of prikkelbaar darm syndroom kan het kruid helpen. Het desinfecteert de darmen. Het zou verder ook goede diensten bewijzen bij koorts, constipatie, en leverziekten.
Het kruid is hypoglycemisch en zou de bloedsuikerspiegel kunnen normaliseren. Kattestaart is wondhelend en bloedstelpend, en is sterk samentrekkend maar tegelijkertijd verzachtend. Het kan ook ingezet worden bij overmatige menstruatie en interne bloedingen zoals een bloedneus of bloedend tandvlees. Gebruik in dit laatste geval het gepoederde gedroogde kruid. Kauw op een stengel bij zwak of bloedend tandvlees.
Kattenstaart zou ook helpen bij droge ogen. Elke ooginfectie of irritatie, kan ermee gebaat zijn als de ogen tegelijk te droog zijn. Doe het gedroogde kruid in lauw water, filter het dan door een koffiefilter en voeg een snuifje zout per kopje toe. En gebruik dan een oogdruppelaar om het in het oog te druppelen. De thee is niet houdbaar.
Soria Natural® Composor 30 Lythrum Complex bijvoorbeeld is een product met adstringerende en antiseptische werking. Het is o.a. verkrijgbaar bij Farmaline en PharmaMarket.
Opgelet: gebruik geen producten op eigen houtje. Raadpleeg altijd eerst een deskundig zorgverlener of fytotherapeut.
Het intrinsieke literatuuroverzicht toont onomstotelijk aan dat Grote kattenstaart wordt beschouwd als een uitzonderlijk effectief en veel gebruikt middel in de Europese traditionele geneeskunde.
http://www.floravannederland.nl/planten/grote_kattenstaart/
https://nl.wikipedia.org/wiki/Grote_kattenstaart
http://www.astrologie.ws/kruiden/kattenstaart.htm
https://tallsay.com/page/4294974807/grote-kattenstaart-of-lythrum-salicaria-vrolijk-bloeiende-aren
http://www.herbcraft.org/loosestrife.html
https://www.plantennamen.info/wetenschappelijke-namen/lythrum-salicaraia-grote-kattenstaart
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25985768/