Wilde planten in de stad
“Laat je meevoeren in het gebruik, de geschiedenis en de magie van de flora tijdens een wandeling van circa 3,5 kilometer. Proef van het lekkers dat wilde planten ons al eeuwen geven.” Dit lazen we op de uitnodiging van Katrien Cattoor – hart en ziel …
Ik houd van het bouwverlof – het bouwvak voor de Nederlanders. Niet om de stilstaande steigers of de zwijgende betonmolens — daar kan ik prima zonder. Ik hou ervan omdat de natuur, zodra de laatste bouwvakker de poort achter zich dichttrekt, meteen aan de slag …
Ik heb geen tuin, maar wel een notitieboekje. Oud, met theevlekken, vergeelde bladzijden en een kaft die ruikt naar kelder en kamille. Ik noem het ‘mijn kruidenschriftje’. Niet omdat ik kruiden kweek, maar omdat ze me blijven volgen, als stemmen, als raadgevers, als geur die niet verdwijnt.
Bijvoet staat op pagina vijf. Ze is geen keukenkruid. Ze ligt niet netjes in een potje met een etiket. Ze hangt in de kast, ligt onder het kussen en soms kringelt het op in rook.
Ik weet niet meer precies waar het was. Misschien op een vakantie. Misschien gewoon ergens toen ik nog jong was. Wat ik wel weet: het was warm, stoffig, en mijn voeten deden pijn van het lopen.
Een oude vrouw zat op een bankje. Haar mand lag vol takjes en blaadjes die ritselden alsof ze iets wilden zeggen. Ze keek naar mijn schoenen, knikte, en zonder iets te vragen haalde ze een takje tevoorschijn. Ze stak het in mijn sok. “Bijvoet,” zei ze. “Tegen vermoeidheid. Romeinse soldaten deden dat ook.”
Ze vertelde me ook iets anders, terwijl ze haar vingers over de blaadjes liet glijden:
“Als je niet kunt slapen, maar ook niet durft te dromen — neem een handje bijvoet, een handje kamille, een snufje lavendel. Overgieten met heet water. Niet koken. Drinken bij volle maan.”
Ik vroeg haar waarom bij volle maan. Ze glimlachte. “Omdat bijvoet dan weet wat je nodig hebt. En jij misschien ook.”
Ik geloofde haar meteen. Niet omdat ik wist wie die soldaten waren, of wat de maan ermee te maken had, maar omdat de geur me overtuigde. Bitter, aards, met een hint van dennen — alsof het kruid zelf wist dat het niet hoefde te pleasen om krachtig te zijn.
Ik liep verder. En het voelde alsof er iets met me meeliep. Niet de vrouw. Niet het takje. Maar een soort aanwezigheid. Een kruid dat niet alleen in mijn sok zat, maar ook in mijn gedachten.
Later schreef ik het op in mijn schriftje. Niet als recept. Niet als waarschuwing. Maar als herinnering aan een moment waarop een plant me iets gaf zonder iets terug te vragen.
Bijvoet groeit niet om te behagen. Ze woekert, ze neemt de ruimte en trekt bijen, kevers, motten en vlinders aan alsof ze een vergeten koningin is.
Ze is geen sierplant, maar een grenswachter tussen droom en waken. Tussen genezing en magie. Tussen aarde en adem.
Ik heb haar nooit geplant. Maar ze duikt steeds op in gesprekken die te eerlijk worden. In de geur van een jas die te lang in de kast heeft gehangen. In dromen die blijven hangen, zelfs als ik wakker ben.
Ze is verbonden met Artemis, met Sint-Jan, met sjamanen en dromers. Ze werd geplukt bij zonsopgang, gevlochten tot kransen, geworpen in het vuur. Ze beschermt tegen betovering, ziekte, ongeluk. Ze opent het onderbewuste, versterkt visioenen en reinigt ruimtes.
In mijn schriftje staat:
Bijvoet groeit aan de rand van het pad, maar kijkt je recht aan.
Niet om te plukken, maar om te begrijpen.
De inhoud van “Mijn kruidenschriftje” is bedoeld als inspiratie en reflectie. Hoewel sommige kruiden historische of traditionele toepassingen hebben, vervangt deze tekst geen medisch advies. Raadpleeg bij gezondheidsvragen altijd een gekwalificeerde arts of fytotherapeut. Gebruik kruiden met aandacht, kennis en respect.
Georg Ketting (augustus 2025)
Eén van de meest prominente rollen van bijvoet in rituelen was die van beschermer. Men geloofde dat het kruid een krachtig afweermiddel was tegen kwade geesten, hekserij en ander onheil. Bijvoet werd gezien als een krachtig middel om zich te beschermen tegen hekserij en het …
Van bijvoet (Artemisia vulgaris) wordt algemeen aangenomen dat het als eerste voorkomt in de “Nigon Wyrta Galdor” en daar mucgwyrt (mucgƿyrt) wordt genoemd. De Nigon wyrta galdor is een Oudengelse bezweringstekst bedoeld om etterende wonden te genezen. De spreuk is vastgelegd in één enkel manuscript, …
Bijvoet (Artemisia vulgaris L.) is een wijdverspreide, kruidachtige, vaste plant die behoort tot de composietenfamilie (Asteraceae of Compositae). Deze robuuste en aromatische plant, ook wel bekend als de “moeder der kruiden“, is al eeuwenlang een vertrouwd beeld langs wegen, op dijken en op ruige, onbewerkte gronden in Europa en Azië.
De uiterlijke kenmerken van bijvoet maken de plant, ondanks zijn onopvallende bloei, goed herkenbaar. De basis van deze forse plant wordt gevormd door een krachtig en uitgebreid wortelstelsel met een houtige wortelstok. Vanuit deze wortelstok verspreidt de plant zich met ondergrondse uitlopers, wat verklaart waarom bijvoet vaak in dichte, dominante groepen groeit.
De stevige, rechtopstaande stengels kunnen een indrukwekkende hoogte tot anderhalve meter of meer bereiken. Ze zijn vaak rood- tot paarsachtig aangelopen, voelen taai aan en hebben duidelijke lengtegroeven. Naar de top toe vertakken de stengels zich om de bloeiwijze te dragen.
Het meest karakteristieke deel van bijvoet zijn de bladeren. Deze zijn diep ingesneden (veerdelig), wat ze een varenachtig uiterlijk geeft. Een essentieel herkenningspunt is het sterke kleurcontrast tussen de boven- en onderzijde: de bovenkant is donkergroen en nagenoeg kaal, terwijl de onderkant bedekt is met een opvallende, witviltige beharing. Bij kneuzing komt een sterke, kruidige en aromatische geur vrij.
In zijn “Cruijdeboeck” uit 1554 (deel 1 capitel 9, bladzijde 19-23) lezen we onder andere:
“Die Byvoet heeft breede seer ghesneden bladeren/ den bladeren van Alsene schier ghelijck/ maer mindere/ sonderlinghe die aen die stelen voortcomen/ ende die boven van coluere bruijn gruyne/ ende aen die onderste zijde aschvervwich wit zijn. Sijn stelen zijn lanck en recht met veele aenwassende andere cleyn steelkens. Sijn bloemen zijn cleyn teere ronde knoppekens/ lancx die stelen ghelijck aen die Alsene wassende/ die van ruecke als zy beghinnen rijp te wordene der Marioleyne wat ghelijck zijn. Die wortelen zij houtachtich met veel aenhanghende faselinghen. Van desen cruyde es tweederleye gheslacht/ die alleen van coluere verscheyden zijn. Dat eene heeft bruyn roode stelen en bloemen/ wordt rooden Bijvoet gheheeten. Dat andere heeft wit gruene stelen/ en es witten Byvoet ghenaempt/ anders in alle manieren malcanderen ghelijck.
In de nazomer, van juli tot september, bloeit de plant met kleine en onopvallende bloemhoofdjes. Deze geelachtige tot roodbruine hoofdjes zijn slechts enkele millimeters groot en staan verzameld in dichte, vertakte pluimen aan het einde van de stengels. Bijvoet heeft enkel buisbloemen en mist de opvallende lintbloemen die veel andere composieten kenmerken, wat te verklaren is doordat de bestuiving door de wind plaatsvindt. Na de bloei ontwikkelen zich kleine nootjes als vruchten, die geen vruchtpluis hebben en zich via wind en water verspreiden.
Bijvoet is een hemikryptofyt. Dit betekent dat de plant de winter overleeft met knoppen die zich net op of onder het grondoppervlak bevinden, beschermd door aarde en strooisel. In de herfst sterven de bovengrondse delen af, en in het voorjaar schieten er nieuwe stengels op vanuit de wortelstok. De voortplanting gebeurt zowel geslachtelijk (via zaad) als vegetatief (via de wortelstokken). Dit laatste stelt de plant in staat om zich snel lokaal uit te breiden.
Bijvoet komt van nature voor in Europa, Azië en Noord-Amerika, en wordt vaak aangetroffen langs wegen, op verstoorde gronden en in graslanden. De plant groeit bij voorkeur op goed doorlatende, kalkrijke gronden, hoewel hij zich ook in andere soorten bodem kan vestigen. Bijvoet is te herkennen aan zijn aromatische geur, vooral wanneer de bladeren gekneusd worden.
Ecologisch gezien is bijvoet een belangrijke plant. Als pioniersoort helpt hij bij het stabiliseren van kale grond. Daarnaast is hij een waardplant voor diverse insecten. Meer dan 70 soorten microvlinders, waaronder diverse bladmineerders en motten, zijn voor hun voortplanting afhankelijk van bijvoet. Ook andere insecten vinden beschutting en voedsel in de dichte groei van de plant.
Bijvoet wordt al eeuwenlang gebruikt in de traditionele geneeskunde. Het staat bekend om zijn heilzame werking bij spijsverteringsproblemen, zoals opgeblazen gevoel en maagkrampen. Het wordt ook toegepast om de menstruatiecyclus te reguleren en heeft mild kalmerende eigenschappen die kunnen helpen bij angst of slapeloosheid. Daarnaast wordt bijvoet gebruikt om de eetlust te bevorderen en de spijsvertering te ondersteunen. De bladeren kunnen als infusie worden gedronken of extern worden gebruikt als kompres.
“De Materia Medica”, geschreven in de 1e eeuw n.Chr., wordt algemeen beschouwd als de basis van de westerse kruidengeneeskunde. Dit werk, dat meer dan 1.000 jaar lang de standaard was voor medische kennis, bood een systematische classificatie en beschrijving van honderden planten en hun medicinale toepassingen
Dioscorides nam bijvoet op in zijn werk, met name in Liber III, caput 117. De plant werd hierin specifiek beschreven in de context van de behandeling van “vrouwenkwalen”, een term die in die tijd een breed spectrum van gynaecologische aandoeningen omvatte. Dit gebruik is opmerkelijk consistent en vindt weerklank in de etymologische link van de plant met de godin Artemis.
Een andere cruciale figuur uit de Romeinse oudheid is Plinius de Oudere (23-79 n.Chr.), wiens encyclopedische ‘Naturalis Historia‘ een kolossale bundeling van kennis uit die tijd vormt. Hoewel de geleverde biografieën van Plinius geen details over bijvoet bevatten, bevestigen andere bronnen expliciet dat hij over het kruid schreef. Deze informatie duidt op een wijdverspreide kennis van de plant in de Romeinse cultuur, ook buiten louter medische kringen.
De ‘Negenkruidenspreuk‘ (Nigon Wyrta Galdor) is een Oudengelse magische spreuk die de complexe overgang van heidense naar christelijke rituelen in de vroege middeleeuwen perfect illustreert. De spreuk beschrijft een ceremonie waarbij een zalf wordt gemaakt van negen verschillende kruiden om vergif/etter en ziekte te verdrijven. De recitatie van het gedicht is een samensmelting van elementen, waarbij zowel de Germaanse oppergod Wodan als christelijke figuren zoals Christus aangeroepen worden. Bijvoet wordt in de Oudengelse ‘Negenkruidenspreuk’, aangesproken als één van de oudste en krachtigste kruiden (mucgwyrt). Daarover hebben we het uitgebreid in deel 2 over bijvoet.
De rituele toepassingen van bijvoet waren vaak onlosmakelijk verbonden met zijn medicinale eigenschappen. Vooral voor vrouwen was het een belangrijk kruid. Het werd gebruikt bij rituelen om de bevalling te vergemakkelijken en de vruchtbaarheid te bevorderen. De Latijnse geslachtsnaam Artemisia is een verwijzing naar de Griekse godin Artemis, de beschermvrouwe van de jacht, de wilde natuur en de geboorte.
“Cracht en werckinghe: Arthemisia in water ghesoden es seer goet den vrouwen/ om daer over oft in te sittene in een bat oft sweetcuype/ want in dier manieren ghebruyckt/ zoo doetet den vrouwen huer natuerlijcke cranckheyt weder comen/ ende drijft af die secundine ende die doode vruchten. Dijsghelijck werck doet oock dat sap met Myrrha ghemenghelt ende in die moeder ghedaen. In summa Arthemisia opent die moeder die ghesloten es/ zy es goet ende behulpich om den steen te brekene ende te doen rijsene/ ende zy doet die urine haeren loop werder hebben.
Bijvoet heeft een diepe spirituele betekenis in verschillende culturen. In de Europese folklore wordt het vaak geassocieerd met bescherming en het afweren van kwade geesten. Het werd gebruikt om huizen te beschermen door het aan de deuren of in kamers op te hangen. In sommige rituelen wordt bijvoet ook aangestoken als wierook om ruimte te zuiveren en negatieve energie te verdrijven. De plant heeft een bijzondere link met de maan en wordt vaak geassocieerd met de vrouwelijke energie en intuïtie. In magische tradities wordt bijvoet gezien als een krachtig hulpmiddel voor meditatie en dromen, met de gedachte dat het de dromen helderder maakt.
Bijvoet bevat werkzame stoffen die haar werking als bitterstof, spijsverteringskruid en menstruatiebevorderend middel ondersteunen. In de moderne fytotherapie wordt ze nog steeds toegepast, vooral in thee, tinctuur of etherische olie — zij het met voorzichtigheid vanwege het thujongehalte. Langdurig of overmatig gebruik wordt afgeraden, zeker bij zwangerschap of epilepsie.
Deze site vervangt geen deskundig advies voor medische behandeling. Raadpleeg altijd een deskundig zorgverstrekker of arts. Ook wat betreft de op deze website aangeboden culinaire recepten mag u deze niet beschouwen als deskundig advies. Daarvoor dient u zich te richten tot een gehomologeerde arts, fytotherapeut of diëtist.
Lees ook onze volledige disclaimer: https://www.stadsplanten.be/disclaimer-2/
https://wildeplanteninbrugge.blogspot.com/2016/08/bijvoet.html
https://www.wildenatuurinmechelen.be/bijvoet/
https://www.plantennamen.info/bijvoet-artemisia-vulgaris
https://www.floravannederland.nl/planten/bijvoet
https://wilde-planten.nl/bijvoet.htm
https://waarnemingen.be/species/6376
https://www.ecopedia.be/planten/bijvoet
De Nigon Wyrta Galdor — de “Nine Plants Spell” of – in de volksmond – de “Nine Herbs Charm” is een Oudengels genezingsgebed, een krachtige spreuk om wonden te helen. Dit ritueel is vastgelegd in het eeuwenoude manuscript Harley MS 585 (pagina’s 160r–163r), beter bekend als de “Lacnunga”, …
Toen ik onlangs aan het grasduinen was voor mijn nieuwe Facebookpagina “De Kruidenfluisteraar”, stootte ik op een intrigerend weetje: gewone kamille zou één van de “negenkruiden” zijn. De wat…? Mijn aandacht was meteen gewekt. Wat waren die mysterieuze negen? Nieuwsgierig dook ik dieper in de wortels van dit …