20 augustus 2026

Wat we kunnen weten

Voor iemand die dagelijks bezig is met de natuur in het algemeen – en planten in het bijzonder – was het lezen van “Wat we kunnen weten“ een echte eyeopener.

In “What We Can Know” neemt Ian McEwan ons mee naar het jaar 2119, bijna honderd jaar na onze tijd. Die tijdsprong is intrigerend. Voor de mensen van 2119 is 2026 een historische periode, zoals het begin van de twintigste eeuw dat voor ons is. Onze steden, technologie, gewoonten, planten en landschappen behoren voor hen tot een wereld die grotendeels verdwenen is.

Dat perspectief vind ik boeiend, omdat het ons dwingt met andere ogen naar onze eigen tijd te kijken. Wat wij vandaag vanzelfsprekend vinden, kan over honderd jaar verdwenen of onherkenbaar zijn – en dat geldt zeker ook voor de natuur in onze steden.

De hoofdpersoon, Thomas Metcalfe, is historicus en bestudeert het begin van de 21ste eeuw. Hij raakt gefascineerd door een verdwenen gedicht uit 2014, “A Corona for Vivien”. Het gedicht bestaat niet meer; er zijn alleen herinneringen, documenten en aanwijzingen. Thomas probeert te achterhalen wat er werkelijk is gebeurd en wat het gedicht betekende.

Daarmee raakt McEwan aan een veel fundamentelere vraag: “Wat kunnen wij eigenlijk weten over het verleden?” We beschikken vandaag over een enorme hoeveelheid informatie: foto’s, e-mails, berichten, boeken, films en archieven. Toch geven die ons nooit volledige toegang tot wat mensen werkelijk dachten, voelden en deden. We reconstrueren het verleden altijd uit fragmenten. Ons beeld van het verleden is daarom nooit volledig en kan zelfs misleidend zijn.

Maar McEwan draait het perspectief om. Wij kijken gewoonlijk naar de toekomst en vragen ons af hoe de wereld er over honderd jaar zal uitzien. In zijn roman kijkt de toekomst juist naar ons. En dat levert een confronterend beeld op.

De wereld van 2119 is ingrijpend veranderd door klimaatverandering, oorlogen en andere rampen. Vooral de natuur is drastisch verschraald. Wat voor ons zo gewoon is — bomen in de straat, wilde planten tussen de stenen, vogels in de stad, insecten, parken, tuinen en een grote verscheidenheid aan dieren en planten — is voor de mensen van 2119 grotendeels een herinnering aan een verdwenen wereld.

Dat geeft een bijzondere betekenis aan de beschrijving van onze tijd. Wij lopen vandaag door een stad en zien misschien achteloos een plant die tussen twee straatstenen groeit, een boom langs een kade of een vogel op een dak. Voor ons is dat gewoon de dagelijkse werkelijkheid. Maar iemand in 2119 zou daar met verbazing naar kunnen kijken.

De stedelijke natuur die wij nauwelijks opmerken, kan voor toekomstige generaties kostbaar erfgoed worden.

Daarin zit misschien wel de meest indringende gedachte van het boek:

Wij kijken naar de toekomst en vrezen wat we zullen verliezen.
De toekomst kijkt naar ons en betreurt wat wij hebben verspild.

Dat maakt What We Can Know uiteindelijk veel meer dan een toekomstroman. Het is een roman over herinnering, erfgoed, natuur, menselijke kennis en verantwoordelijkheid. Wat laten wij na? Welke sporen blijven er van onze tijd bestaan?
En zullen toekomstige mensen uit die sporen begrijpen hoe rijk onze leefomgeving ooit was?

McEwan houdt ons zo een merkwaardige spiegel voor. Wij zijn gewend naar vroegere generaties te kijken en ons af te vragen hoe zij konden leven zonder te beseffen wat er op hen afkwam. In deze roman zijn wij zelf die vroegere generatie.

En misschien is juist de natuur daarin de meest indringende getuige. Een oude boom, een wilde plant tussen de kasseien, een bloem langs een muur of een vogel in een stadspark lijkt vandaag onbeduidend vanzelfsprekend. Maar wanneer zo’n levende wereld grotendeels verdwenen is, krijgen zulke dingen de waarde van een historisch document.

Geen gemakkelijk, maar intrigerend boek.
Omslagafbeelding: A I