22 juni 2026

Het groot heksenkruid en de legende van Circe

In de besloten ontmoetingstuin van het Brugse begijnhof, verscholen onder het gefilterde licht van oude bomen, groeit een plant die al eeuwenlang tot de verbeelding spreekt. Alleen al haar naam wekt nieuwsgierigheid: groot heksenkruid (Circaea lutetiana). Zowel de Nederlandse naam als de wetenschappelijke benaming ademen een zweem van mysterie. Waarom verwijst deze Latijnse naam naar de legendarische tovenares Circe? Achter deze bescheiden bosplant schuilt een verhaal waarin mythologie, magie en plantkunde elkaar op verrassende wijze ontmoeten.

Groot heksenkruid (Circaea lutetiana)

Groot heksenkruid groeit vooral op vochtige, schaduwrijke plekken onder loofbomen en langs oude hagen. In het vroege zomerhalfjaar verschijnen fijne, witte bloempjes die nauwelijks opvallen tussen het groen. Later in het seizoen ontwikkelen zich kleine, kleverige vruchtjes die zich gemakkelijk hechten aan kleding of dieren, waardoor de plant zich stilletjes door de omgeving verspreidt. Wie dichterbij kijkt, ontdekt dat deze ogenschijnlijk onopvallende plant meer vertelt dan haar uiterlijk doet vermoeden. Juist die verborgen aanwezigheid geeft haar in de schaduw van het begijnhof iets geheimzinnigs.

Wie is Circe?

Volgens de Griekse mythe was Circe een machtige tovenares die de geheimen van planten en kruiden beheerste. Aan haar ontleent het groot heksenkruid zijn wetenschappelijke naam Circaea.

De geslachtsnaam Circaea verwijst rechtstreeks naar Circe, een machtige figuur uit de Griekse mythologie die een belangrijke rol speelt in de Odyssee van Homerus. Zij woont op het mythische eiland Aeaea, waar zij omringd wordt door wilde dieren die ooit mensen waren. Wanneer Odysseus en zijn uitgeputte metgezellen tijdens hun lange zwerftocht op haar eiland aanlanden, lijkt Circe hen aanvankelijk gastvrij te ontvangen. Achter die gastvrijheid schuilt echter gevaar. Met behulp van haar kruidenkennis en toverkracht mengt zij een betoverende drank die de mannen van Odysseus verandert in varkens.

De mythe van Circe

Wanneer Odysseus verneemt wat er met zijn gezellen is gebeurd, trekt hij naar het huis van Circe om hen te bevrijden. Onderweg ontmoet hij de god Hermes, die hem een magisch kruid, moly, schenkt. Dankzij dit kruid blijft Odysseus ongevoelig voor Circes toverkunst. Wanneer haar spreuken geen vat op hem krijgen, beseft Circe dat zij tegenover een uitzonderlijke sterveling staat. In plaats van vijand worden zij bondgenoten. Zij herstelt de mannen in hun menselijke gedaante en ontvangt Odysseus en zijn bemanning met eer en gastvrijheid.

De reizigers blijven uiteindelijk een volledig jaar op het eiland. Die periode vormt een rustpunt in de lange en gevaarlijke tocht naar huis. Toch dreigt ook hier het gevaar van stilstand en vergetelheid. Pas wanneer Odysseus opnieuw verlangt naar zijn vaderland, helpt Circe hem verder. Zij is dan niet langer de verleidelijke tovenares, maar een wijze raadsvrouw. Zij legt hem uit hoe hij eerst moet afdalen naar de onderwereld om raad te vragen aan de ziener Tiresias. Daarna waarschuwt zij hem voor de gevaren die hem op zee te wachten staan: de betoverende zang van de Sirenen, de dodelijke doorgang tussen Scylla en Charybdis, en de noodzaak om de heilige runderen van haar vader Helios, de zonnegod, ongemoeid te laten.

Circe is daardoor een van de meest veelzijdige figuren in de Odyssee. Zij verschijnt eerst als een bedreiging die de mens van zijn waardigheid berooft door hem in een dier te veranderen, maar later als een wijze vrouw die de held voorbereidt op zijn verdere levensweg. Haar figuur verenigt verleiding en wijsheid, gevaar en bescherming, magie en inzicht. In veel latere interpretaties is zij uitgegroeid tot het archetype van de onafhankelijke vrouw met kennis van kruiden, geneeskracht en verborgen krachten van de natuur. In het verhaal van Odysseus is zij daarom niet alleen een hindernis op zijn reis, maar ook een noodzakelijke leermeesteres zonder wie hij zijn thuiskomst op Ithaka waarschijnlijk nooit zou hebben bereikt.

Carl Linnaeus

Dat mythologische spoor bleef ook latere generaties botanici fascineren. Toen de Zweedse natuuronderzoeker Carl Linnaeus de plant wetenschappelijk benoemde, koos hij bewust voor de geslachtsnaam Circaea, verwijzend naar de legendarische tovenares.

De soortnaam lutetiana betekent letterlijk “van Lutetia”, de Romeinse naam voor het huidige Parijs. De volledige naam kan dus worden gelezen als: “Circe’s plant uit de omgeving van Parijs.”

Groot heksenkruid in andere talen

In de Europese volkscultuur kreeg groot heksenkruid later verschillende namen die verwezen naar heksen, elfen en andere bovennatuurlijke wezens. In het Nederlands spreekt men van heksenkruid, in het Duits van Hexenkraut en in het Engels van enchanter’s nightshade (tovenaarsnachtschade). Die Engelse naam verwijst opnieuw naar Circe, de tovenares uit de Griekse mythologie die volgens de overlevering mannen in dieren kon veranderen met behulp van kruiden en magische dranken.

Voor een kruidenliefhebber is het bijzonder om te zien hoe de botanische naam een brug slaat tussen plantkunde en mythologie. Wanneer het groot heksenkruid in de schaduw van het Brugse begijnhof bloeit, lijkt het nog altijd een verre herinnering te bewaren aan Circe, wier naam al meer dan twee millennia door de Europese cultuurgeschiedenis blijft resoneren.

Het boek “Circe” van Madeline Miller

Het verhaal van Circe heeft schrijvers tot op vandaag geïnspireerd. Een van de meest geslaagde hedendaagse hervertellingen is de roman “Circe” van Madeline Miller.

Zij gaf dit klassieke mythologische verhaal een nieuwe, indringende stem. Haar roman is meeslepend, gedurfd en zintuiglijk geschreven. Vanaf de eerste bladzijde trekt het verhaal de lezer mee in een wereld van goden, magie en menselijke verlangens. Een pageturner die blijft nazinderen, nog lang nadat het boek is gesloten.