Wilde planten in de stad
Begin juni schreven we nog met een wrang gevoel over de oevers van het Minnewater. Nauwelijks was de periode van ‘Maai Mei Niet’ voorbij of de maaimachine had bijna alle begroeiing weggeveegd. Wat kort voordien nog een levend lint van bloemen en kruiden was, lag er plots …
De brandnetel heeft door de geschiedenis heen een belangrijke rol gespeeld in verschillende religieuze en mythologische contexten, evenals in oude rituelen. Plinius de Oudere (eerste eeuw na Christus) vermeldt dat jonge brandnetels in de lente door velen als “heilig voedsel” werden gegeten. Men geloofde dat dit de gezondheid het …
De brandnetel, met zijn onmiskenbare prikkelende brandharen, is veel meer dan alleen een onkruid. Deze veelzijdige plant, met soorten zoals de grote brandnetel (Urtica dioica L.) en de kleine brandnetel (Urtica urens L.), heeft door de eeuwen heen een diepe impact gehad op mens en natuur. Van medicinale toepassingen tot mythologische verhalen, en van culinaire tradities tot magische rituelen, de brandnetel heeft een rijk en fascinerend verleden.
Wereldwijd zijn er ongeveer vierendertig soorten brandnetels bekend. Het merendeel van deze soorten gedijt in de gematigde streken en bergen, met een enkele soort die zich thuisvoelt in de tropen.
Bij ons is de grote brandnetel (Urtica dioica L.) een vrij algemene verschijning. Je vindt hem vaak in grote aantallen op stikstofrijke grond en braakliggende terreinen. Deze overblijvende plant is wijdverspreid in Europa, Azië, Noord-Afrika en Noord-Amerika. Het is dan ook geen verrassing dat de grote brandnetel vaak wordt beschouwd als een indicatorplant voor stikstofverrijking in de bodem, aangezien hij goed gedijt in dergelijke verstoorde habitats zoals wegbermen en langs oevers van rivieren en beken.
De kleine brandnetel (Urtica urens L.), hoewel ook inheems, heeft een meer plaatselijk karakter en groeit het liefst solitair. Deze eenjarige plant is voornamelijk aan te treffen op zonnige, droge plaatsen zoals in de duinen en tuinen, en komt voor in Europa, Azië en Noord-Afrika.
Hoewel beide brandnetelsoorten bekend staan om hun brandharen, zijn er duidelijke verschillen tussen de grote en de kleine brandnetel.
De grote brandnetel is een vaste plant die jaar na jaar terugkomt en zich sterk uitbreidt via ondergrondse wortelstokken. Daardoor vormt ze vaak grote, dichte haarden.
De grote brandnetel is een tweehuizige plant: er bestaan dus aparte mannelijke en vrouwelijke planten. Vaak groeien ze in groepen van één geslacht. De latijnse naam dioica duidt erop dat er mannelijke en vrouwelijke planten nodig zijn voor de voortplanting.
De soort wordt door de wind bestoven, en juist daarom zijn de verschillen goed zichtbaar.
De mannelijke planten hebben kortere zijtakken met kleine bloemetjes die bij rijping geel kleuren, door het stuifmeel dat ze produceren. Op een bepaald moment springen deze bloemetjes plots open, waarbij de helmhokjes het stuifmeel als een fijne wolk de lucht in schieten. Dit pollen kan bij gevoelige mensen hooikoortsachtige klachten veroorzaken.
Als je bij de mannelijke plant voorzichtig tegen de stengel tikt op een zonnige dag, zie je vaak een klein wolkje “rook” wegstuiven. Dat is het stuifmeel dat door de meeldraden met kracht wordt afgeschoten. Bij de vrouwelijke plant zul je dit niet zien; die zit daar gewoon geduldig te wachten tot het goud binnenwaait.
De vrouwelijke planten zien er anders uit. Hun bloeiwijzen bestaan uit groenige, pluimachtige trosjes in de bladoksels. Uit de kleine bloemetjes steken duidelijke, wittige tot grijzige stempels naar buiten. Die werken als fijne zeefjes en vangen het stuifmeel uit de lucht op. Na de bevruchting gaan de zijtakken vaak wat doorhangen.
Wie de planten in bloei ziet, kan ze dus vrij gemakkelijk van elkaar onderscheiden: de mannelijke planten vallen op door hun geel stuivende bloemetjes, de vrouwelijke door hun uitstaande, bleke stempels.
De vrouwelijke planten vaak als “waardevoller” worden gezien door wildplukkers? Dat komt omdat zij de eiwitrijke brandnetelzaden produceren die je kunt drogen en over je kwark of salade kunt strooien.
De kleine brandnetel daarentegen is een eenjarige plant. Ze kiemt, bloeit en sterft binnen één seizoen en groeit meestal als losse, verspreide exemplaren.
De kleine brandnetel verschilt in een belangrijk opzicht van de grote brandnetel. Waar de grote brandnetel tweehuizig is, is de kleine brandnetel éénhuizig. Dat betekent dat mannelijke en vrouwelijke bloemen op één en dezelfde plant voorkomen.
Ook de bouw van de plant oogt anders. De kleine brandnetel blijft lager en fijner van structuur, en groeit meestal als losse planten, niet in grote, uitgestrekte groepen zoals de grote brandnetel.
De bloeiwijzen zitten bij de kleine brandnetel in de bladoksels en bestaan uit compacte, groenige kluwens van bloemetjes. In zo’n kluwen zitten zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen dicht bij elkaar.
Zoals de oude wijsheid al zegt: “Urtica heeft den naam gekregen van het branden: want als men die aanraakt, ontsteekt zij onze handen.”
Beide soorten prikken, maar de kleine brandnetel voelt vaak venijniger aan. De brandharen zijn talrijker en zorgen voor een feller, directer branderig gevoel.
De Latijnse naam Urtica is direct afgeleid van het werkwoord uro (infinitief urere), wat “branden” betekent. Deze etymologische verklaring verwijst naar de karakteristieke brandende sensatie die men voelt bij aanraking van de brandnetel, veroorzaakt door de minuscule brandharen op de bladeren en stengels.
Ook in de Arabische cultuur is de brandende eigenschap van de brandnetel niet onopgemerkt gebleven. Door de Arabieren wordt de brandnetel ‘Bintbol-nari, filia ignis’, oftewel “dochter van het vuur”, genoemd. Deze poëtische naam benadrukt op treffende wijze de intense prikkeling die de plant teweegbrengt.
Een brandhaar van de brandnetel is eigenlijk een minuscuul, broos buisje met een scherpe punt. Bij aanraking breekt die punt gemakkelijk af, waarna het haar als een kleine injectienaald in de huid werkt.
Zo komen prikkelende stoffen in de huid terecht, zoals mierenzuur, histamine en acetylcholine. Deze stoffen veroorzaken samen een reactie met roodheid, jeuk, warmte en het typische branderige gevoel dat enkele minuten tot soms wat langer kan aanhouden. In de natuur heeft dit een duidelijke functie: het is een verdedigingsmechanisme. Het beschermt de plant tegen vraat door dieren.
Word je geprikt? Dan groeit de remedie vaak in de buurt. De bekendste is smalle en grote weegbree. Hun bladeren worden al lang gebruikt in het veld. Ze staat vaak letterlijk naast de brandnetel, alsof de natuur zelf een evenwicht heeft voorzien tussen prikkel en verzachting. Als je een blad kneust en het sap op de plek wrijft, kan dat de jeuk en het branderige gevoel merkbaar verzachten. Ook het sap van de veldzuring en hondsdraf helpen om de jeuk te doen verminderen.
https://nl.wikipedia.org/
https://gezondnu.nl/
https://dailygreenspiration.nl/
https://www.floravannederland.nl/
https://www.stadsplanten.be/
https://www.ecopedia.be/
https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=28503
https://www.hunebednieuwscafe.nl/
https://www.west-vlaanderen.be/
https://wilde-planten.nl/
Onlangs nam ik een groep enthousiaste Bruggelingen mee naar de oevers van het Minnewater. Ik wou er de legende van de wolfspoot aan het Minnewater vertellen – ik zal dat hier morgen ook eens doen.En eerlijk mensen… ik was beschaamd. Al dat onkruid!!! Ik zag: …
Onlangs mocht ik – op uitdrukkelijke vraag van de bewoonsters zelf – een plantenwandeling begeleiden in en rond het Brugse begijnhof. Het doel was eenvoudig, althans op papier: in anderhalf uur tijd kennis maken met een reeks planten die daar al jaren rustig hun eigen …
De grote brandnetel (Urtica dioica) is tweehuizig. Dat betekent dat er afzonderlijke mannelijke en vrouwelijke planten bestaan.
Een plant draagt dus óf alleen mannelijke bloemen, óf alleen vrouwelijke bloemen.
Later zullen we het daar nog uitgebreider over hebben.
De bestuiving gebeurt door de wind. Daarom moeten de bloemen van beide planten goed aangepast zijn: de mannelijke bloemen om pollen vrij te laten, de vrouwelijke om dat pollen uit de lucht op te vangen.
De mannelijke plant herken je aan haar vrij compacte, eerder opstaande bloeiwijzen.
De trosjes ogen vaak wat steviger en dichter bijeen.
De bloemen bevatten meeldraden die grote hoeveelheden pollen produceren. Wanneer de bloemen rijp zijn, springen de meeldraden plots naar buiten en komt een wolkje stuifmeel vrij dat door de wind wordt meegevoerd.
Kenmerken
De vrouwelijke plant ziet er anders uit.
De bloeiwijzen hangen meestal losser en meer neerwaarts langs de stengel.
Het opvallendste kenmerk zijn de witte stempeltjes die uit de kleine bloempjes steken. Die fijne draadjes staan als kleine waaiertjes open om pollen uit de lucht op te vangen. Zodra een stuifmeelkorrel blijft kleven, kan bevruchting plaatsvinden.
Na de bestuiving ontwikkelen zich kleine zaadjes.
Kenmerken
Wie eenmaal op die witte waaiervormige stempeltjes let, kan vrouwelijke brandnetels in de zomer haast onmiddellijk herkennen.
Wildplukkers geven vaak de voorkeur aan de vrouwelijke planten van de grote brandnetel (Urtica dioica), en dat heeft een aantal heel praktische redenen.
Na de bloei ontwikkelen deze planten kleine zaadjes. Die zaden worden al eeuwenlang gewaardeerd omdat ze bijzonder voedzaam zijn: ze bevatten mineralen, eiwitten en waardevolle vetzuren. In de traditionele kruidenleer golden ze als een versterkend natuurproduct, dat men bijvoorbeeld door voeding mengde of eenvoudig droog bewaarde voor later gebruik.
Ook tijdens de bloeiperiode zelf zijn vrouwelijke planten aangenamer om te verzamelen. Ze produceren geen wolken stuifmeel zoals de mannelijke planten dat doen, waardoor er minder kans is op irritatie bij het oogsten. Bovendien voelen hun bloemtrossen vaak wat voller en zachter aan, wat ze geschikt maakt voor droging of verdere verwerking in kruidentoepassingen.
In de volkskruidenkunde worden brandnetelzaden al eeuwenlang gewaardeerd als een krachtig en voedzaam natuurproduct. Ze werden vroeger op verschillende manieren gebruikt: door ze door pap of brood te mengen, als versterkend middel of eenvoudigweg als strooisel over de dagelijkse maaltijd.
Wie brandnetelzaad wil verzamelen, doet dat best met zorg en respect voor de omgeving. Kies altijd een schone plek, ver weg van verkeer of bespoten bermen. Draag handschoenen om de huid te beschermen en pluk nooit alles weg. Laat altijd voldoende staan, zodat insecten, vogels en de plant zelf zich verder kunnen ontwikkelen.
Brugge mag dan wereldberoemd zijn om zijn chocolatiers, maar geloof me: de bakkers doen er niet voor onder. De beste van allemaal bevindt zich op welgeteld 420 stappen van mijn voordeur – een zalige afstand, met drie voordelen die ik u niet wil onthouden: 1) De …