Tot zo’n 30 jaar geleden was de Canadese fijnstraal nog de onbetwiste solist in zijn soort – verwarring met soortgenoten was haast onmogelijk. Maar die tijden zijn veranderd! Nu heeft hij er een stel dubbelgangers bij: de Hoge fijnstraal, de Ruige fijnstraal en ook de …
Ik koos bewust voor de titel ‘fijnstraal’omdat er in Vlaanderen meerdere soorten fijnstraal groeien die vaak sterk op elkaar lijken en soms lastig van elkaar te onderscheiden zijn. Toch zijn er twee familieleden die eruit springen, dankzij hun opvallende grote lintbloemen: de muurfijnstraal (Erigeron karvinskianus) en de zomerfijnstraal (Erigeron annuus). Deze twee soorten kun je als het ware grootbloemige fijnstralen noemen. Over de muurfijnstraal vindt u trouwens elders op deze website al een uitgebreid artikel.
Moeilijker is het met de zogenaamde kleinbloemige fijnstralen gesteld. Er komen in Vlaanderen een aantal soorten voor die allemaal sprekend op mekaar lijken en je hebt vaak een plantenloepje nodig om de verschillen op te merken.
In de 20ste eeuw zag het er heel anders uit, want toen kwam je overal de Canadese fijnstraal (Conyza canadensis) tegen. Deze plant behoort tot het geslacht Conyza. Hoewel de plant vroeger soms werd ingedeeld in het geslacht Erigeron, is de huidige taxonomische classificatie Conyza. Het geslacht Conyza behoort tot de familie van de composieten (Asteraceae).
Canadese fijnstraal
Deze soort – oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika – was één van de eerste planten die, na de ontdekking van Amerika, Europa wist te koloniseren. De Canadese fijnstraal is inmiddels al enkele eeuwen een vertrouwd gezicht in Vlaanderen. Wat deze plant bijzonder maakt zijn de 4-lobbige buisbloemen. Maar om dat te kunnen zien heb je wel een loepje nodig! Alle andere fijnstraalsoorten hebben namelijk vijflobbige buisbloemen. Deze 4-talligheid is zeldzaam binnen de composietenfamilie; alleen de schijfkamille deelt dit unieke kenmerk.
Canadese fijnstraal (Conyza canadensis)
Recente inwijkelingen
Maar de Canadese fijnstraal kreeg de voorbije decennia een aantal neefjes en nichtjes op bezoek die ook de overtocht over de Atlantische Oceaan hebben gemaakt, en daardoor is de identificatie er niet eenvoudiger op geworden. Vooral de Canadese fijnstraal en de Ruige fijnstraal (Erigeron floribundus) lijken sterk op elkaar en zijn moeilijk te onderscheiden.
Hoge fijnstraal (Conyza sumatrensis)
De Hoge fijnstraal (Conyza sumatrensis) is een relatief nieuwe verschijning in onze streken. Pas eind vorige eeuw, in 1990, werd deze plant voor het eerst opgemerkt in de Lage Landen, en wel in Antwerpen. Wat daarna gebeurde, is ronduit verbluffend: in een razendsnel tempo verspreidde de Hoge fijnstraal zich door heel Nederland en België. Tegenwoordig kom je hem in steden soms vaker tegen dan de Canadese fijnstraal. Deze plant lijkt zich perfect aan te passen aan het stedelijke leven en wordt, mede door klimaatverandering, steeds zichtbaarder in ons dagelijks landschap.
Hoge fijnstraal (Conyza sumatrensis)
Naast de Hoge fijnstraal komen ook de Ruige fijnstraal (Conyza floribunda) en de Gevlamde fijnstraal (Erigeron bonariensis) voor. Al deze soorten zijn pioniers. Ze houden van een warme, zonnige, stedelijke omgeving.
Gelukkig is er een handige determinatietabel te vinden die je helpt om de verschillende fijnstraalsoorten uit elkaar te houden. Maar laten we eerlijk zijn: het blijft soms een echte uitdaging! Toch maakt deze tabel het een stuk eenvoudiger, en met een beetje geduld kom je er zeker uit.
Klik op de afbeelding om een grotere afbeelding te bekijken
Op het binnenplein van het Gruuthusepaleis te Brugge vonden we de Canadese fijnstraal en de Hoge fijnstraal broederlijk naast mekaar. Toegegeven! Zonder loep zijn de verschillen moeilijk te zien. De bladeren van de eerste waren iets lichter groen getint. Het is ook enigszins misleidend dat de Canadese fijnstraal in dit geval zelfs iets groter was dan zijn ‘Hoge’ soortgenoot.
Links de Hoge fijnstraal, rechts de Canadese fijnstraal
Herkomst
De soorten binnen het geslacht Erigeron, bekend als fijnstraal, zijn oorspronkelijk afkomstig uit Noord- enZuid-Amerika. Dit geslacht omvat een grote verscheidenheid aan soorten die van nature voorkomen in verschillende ecosystemen, van gematigde tot tropische gebieden op het Amerikaanse continent.
Hieronder een overzicht van de herkomst van enkele bekende soorten:
Conyza canadensis(Canadese fijnstraal) heeft zijn oorsprong in Noord-Amerika, inclusief Canada. De naam canadensis is dus enigszins misleidend, want deze soort komt oorspronkelijk uit een veel groter gebied dat ook de Verenigde Staten omvat.
Erigeron sumatrensis Retz(Hoge fijnstraal) De naam “sumatrensis” verwijst niet naar de oorsprong van de plant. De soort is oorspronkelijk afkomstig uit Zuid-Amerika. Een mogelijke verklaring is dat de naamgever (A.J. Retzius 1742-1821) een exemplaar kreeg toegestuurd dat afkomstig was uit Sumatra.
Erigeron bonariensis (Gevlamde fijnstraal) komt oorspronkelijk uit Zuid-Amerika; met name Argentinië en omliggende gebieden.
Erigeron floribundus (Ruige fijnstraal) komt oorspronkelijk eveneens uit Zuid-Amerika.
Erigeron karvinskianus (Mexicaanse fijnstraal) komt oorspronkelijk uit Mexico en aangrenzende gebieden. Bij ons krijgt het soms de toepasselijke naam ‘Mexicaans madeliefje’.
Erigeron annuus (zomerfijnstraal) is oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika. Deze plant komt van nature voor in de Verenigde Staten en Canada.
Hoewel het geslacht Erigeron oorspronkelijk uit zowel Noord- als Zuid-Amerika komt zijn veel soorten door menselijke activiteiten verspreid naar andere delen van de wereld, waar ze in sommige gevallen als invasieve soorten worden beschouwd. Muurfijnstraal bijvoorbeeld komt in Brugge massaal voor op de kademuren en in het straatbeeld.
Naamgeving
Hoge fijnstraal
De naam “fijnstraal” verwijst naar het uiterlijk van de bloemen in dit geslacht. De Nederlandse naam fijnstraal dankt de plant aan de zeer fijne straalbloemen, de vaak delicate bloembladen die rond het centrale gedeelte van de bloem zijn gerangschikt.
De naam “Erigeron” komt uit het Grieks en is samengesteld uit de woorden “ērigēron” (ῆριγερών), wat betekent “oude man” of “oude man met een baard”, en “ēros“ (ἔρως), wat “liefde“ betekent. De naam verwijst naar de baardachtige uitstraling van de zaadhoofden van de planten in dit geslacht. De naam werd voor het eerst gebruikt door de oude Griekse botanici en werd later overgenomen in de moderne taxonomie om het geslacht aan te duiden.
De Engelse naam voor Hoge fijnstraal is Guernsey fleabane. Deze plant komt veel voor op het Kanaaleiland Guernsey, vandaar de Engelse naam. Fleabane betekent zoiets als ‘vlooien verdrijver’. Vroeger werd deze plant in de brand gestoken omdat men dacht dat e rook vlooien zou verdrijven.
Conyza canadensis (Canadese fijnstraal)
Canadese fijnstraal
Conyza canadensis (Canadese fijnstraal) heeft smalle, lijn- of lancetvormige bladeren die tamelijk kaal zijn. De bladrand is bezet met recht afstaande haren die vaak meer dan 1mm lang zijn.De rechtopstaande, grijsgroene stengel is eveneens behaard met afstaande haren.
De geelgroene omwindselblaadjes zijn licht behaard. De buisbloempjes zijn 4-lobbig! De lintbloempjes zijn iets langer dan bij de Hoge fijnstraal (0,5 tot 1 mm lang). De bloemhoofdjes zijn dan weer iets minder breed (3 tot 5 mm).Ze vormen een lange, zuilvormige pluim. De bloeitijd is van juli tot de herfst.
Erigeron sumatrensis Retz (Hoge fijnstraal)
Hoge fijnstraal
Erigeron sumatrensis Retz(Hoge fijnstraal) is groter, soms tot wel twee meter hoog. De stengelbladen zijn smal, langwerpig en begroeid met korte, aanliggende, meestal kromme haren.
De bloemhoofdjes zijn iets breder dan bij de Canadese fijnstraal. De omwindselblaadjes zijn grijsgroen en dicht behaard. Ze hebben géén rode toppen zoals bij de Gevlamde fijnstraal. De lintbloemen zijn nauwelijks te zien, ze zijn immers zeer klein (0,2 tot 0,5 mm), dus minder dan een halve mm lang en wittig van kleur. Ze vormen een brede, ruitvormige pluim met vrij korte zijtakken. De bloeitijd is van augustus tot laat in de herfst.
Erigeron floribundus (Ruige fijnstraal)
Ruige fijnstraal (foto: Nic Carsauw)
Erigeron floribundus (Ruige fijnstraal) is een rechtopstaande plant met een bossige vertakking bovenin. De bladeren zijn ruw behaard en langwerpig, lancetvormig. Aan de bladrand zijn de haren ten dele aanliggend, gekromd. Aan het eind van de zijtakken staan kleine bloemhoofdjes (3-5 mm breed) die niet of zeer licht behaard zijn. Aan de rand, ook niet in volle bloei, zijn geen lange witte randbloemen te zien.
De buisbloemen zijn 5-tallig. Dat is hét verschil met de Canadese fijnstraal die 4-tallige buisbloemen heeft. U heeft een loepje nodig om dit te zien. Een voordeel bij determinatie is dat de Ruige fijnstraal veel minder frequent voorkomt dan zijn Canadese naamgenoot. De eerste vondsten in Nederland en België zijn rond de eeuwwisseling gedaan.
Erigeron bonariensis (Gevlamde fijnstraal)
Meteorquake, CC BY 4.0 <https://creativecommons.org/licenses/by/4.0>, via Wikimedia Commons
Erigeron bonariensis (Gevlamde fijnstraal) heeft dikke, behaarde bladeren en compacte bloemhoofdjes. De hoofdjes zijn circa 8-11 mm in doorsnede. De hoofdjes zijn in zijaanzicht ketelvormig. De bladeren zijn bezet met korte, kromme haren langs de blandrand. De omwindselbladen hebben meestal een opvallende roodgekleurde top. Het pappus is rozig bruin.
Om zeker te weten welke van deze vier fijnstraal soorten het is, moet je de plant van heel dichtbij bekijken. Kijk of de bloemhoofdjes, bladeren en stengels van de fijnstraal behaard zijn. Als ze dicht bezet zijn met korte aanliggende haartjes en niet met enkele afstaande haren, betreft het ofwel de Hoge ofwel de Gevlamde fijnstraal.
In deel 2 gaan we dieper in op de Canadese fijnstraal en de Hoge fijnstraal. In een derde deel zullen we het hebben over de culinaire en medicinale toepassingen van fijnstraal.
Tijdens een recente wandeling door het betoverende Brugge besloot ik iets anders te doen: “Waarom niet eens de meest voorkomende wilde planten in de stad vastleggen en een top tien samenstellen?” Maar eerlijk is eerlijk… dat bleek nog een hele uitdaging! Niet omdat er een tekort was …
Tijdens het eerste deel van onze ontdekkingsreis door Brugge, samen met bioloog en lichenoloog Tim Claerhout, doken we diep in de betoverende wereld van mossen en korstmossen. We richtten onze aandacht op vijf types die cruciaal zijn voor een experiment dat de impact van hittestress …
In het eerste deel van onze verkenningstocht door Brugge, samen met bioloog en lichenoloog Tim Claerhout, doken we diep in de fascinerende wereld van mossen en korstmossen. We richten onze aandacht op de vijf soorten die centraal staan in een experiment om de invloed van hittestress op biodiversiteit te monitoren.
Maar onze ontdekkingstocht eindigde daar niet. Overal waar we keken – op de kademuren, vensterbanken, verkeersborden, stoepranden en bomen – vonden we nog veel meer soorten die onze nieuwsgierigheid prikkelden. Vandaag willen we deze verborgen schatten met jullie delen. Een bloemlezing van wat Brugge nog meer te bieden heeft.
Gewoon purperschaaltje
gewoon purperschaaltje (Lecidella elaeochroma)
Lecidella elaeochroma is een korstmossoort die wijdverspreid voorkomt in Europa. Het is een schorsbewonend korstmos, wat betekent dat het meestal groeit op de schors van bomen, vooral op loofbomen zoals eiken en beuken, maar het kan ook op houten structuren en steen groeien.
Lecidella elaeochroma heeft een grijs tot groengrijs thallus (de hoofdstructuur van het korstmos) met zwarte apotheciën (reproductieve structuren) die op kleine schijfjes lijken. Het is een zogenaamde korstvormige soort, wat betekent dat het korstmos plat tegen de ondergrond aanligt. Deze soort is tolerant voor luchtvervuiling en wordt daarom vaak aangetroffen in stedelijke gebieden en langs wegen.
Dit korstmos is relatief gemakkelijk te herkennen door zijn karakteristieke combinatie van kleur en structuur, en het is een veelvoorkomende soort in Europa.
Grauw rijpmos
Grauw rijpmos (Physconia grisea)
Physconia grisea is een soort korstmos die behoort tot de familie Physciaceae. Het is een bladvormig (folioos) korstmos dat vaak wordt aangetroffen op schors van loofbomen, maar ook op steenachtige ondergronden zoals muren en rotsen. Deze soort is wijdverspreid in Europa en komt voor in verschillende habitats, van bossen tot stedelijke omgevingen.
Physconia grisea heeft een karakteristiek uiterlijk met een grijzige tot bruine thallus die bedekt kan zijn met een poederige substantie genaamd soredia, die het korstmos helpt zich voort te planten. De randen van de lobben van het thallus zijn vaak opgerold, wat bijdraagt aan de herkenning van deze soort. Het korstmos is tolerant voor luchtvervuiling en kan daarom ook in stedelijke gebieden gedijen.
Deze soort is een voorbeeld van een korstmos die vaak over het hoofd wordt gezien, maar een belangrijke rol speelt in het ecosysteem door bijvoorbeeld te helpen bij de afbraak van organisch materiaal en het bieden van leefruimte voor andere organismen.
Groot dooiermos
Groot dooiermos (Xanthoria parietina)
Xanthoria parietina is een opvallende en wijdverspreide soort korstmos die behoort tot de familie Teloschistaceae. Het groeit vaak op een verscheidenheid aan ondergronden, zoals schors van bomen, rotsen, muren, en dakpannen, en is goed bestand tegen vervuiling.
Xanthoria parietina heeft een bladvormig (folioos) thallus, met brede, platte lobben die in elkaar overlopen. De kleur varieert van geel tot fel oranje, afhankelijk van de hoeveelheid licht die het ontvangt. Bij zonnige omstandigheden wordt de kleur intenser. Het korstmos heeft vaak ronde, oranje apotheciën (reproductieve structuren) op het oppervlak.
Dit korstmos is vaak een indicator van stikstofverrijking in de lucht, zoals afkomstig van landbouw of verkeer. Het is een robuuste en aanpasbare soort die in veel omgevingen voorkomt, van kustgebieden tot stedelijke centra, en is gemakkelijk te herkennen door zijn opvallende kleur en textuur.
Knikkersterretje
Knikkersterretje (Syntrichia papillosa)
Syntrichia papillosa is een soort mos die behoort tot de familie Pottiaceae. Het is een klein, maar opvallend mos dat groeit in compacte matten op verschillende ondergronden, zoals boomschors, rotsen, muren, en soms zelfs op de grond. Dit mos is vooral te vinden in vochtige, schaduwrijke omgevingen.
Syntrichia papillosa is te herkennen aan zijn groengrijze bladeren die bezet zijn met kleine papillen, wat het oppervlak een enigszins ruw uiterlijk geeft. De bladeren zijn langwerpig en vaak licht gebogen, wat bijdraagt aan de herkenning van de soort. Het mos vormt soms kleine, bruine sporofyten (sporendragende structuren) die uit het thallus omhoog steken.
Het is een interessante soort voor onderzoekers en natuurliefhebbers vanwege zijn voorkeur voor specifieke microhabitats en zijn rol in het ecosysteem, waar het helpt bij de stabilisatie van de bodem en het vasthouden van vocht.
Dun schaduwmos
Dun schaduwmos (Hyperphyscia adglutinata)
Hyperphyscia adglutinata is een soort korstmos die behoort tot de familie Physciaceae. Dit korstmos is vrij klein en groeit vaak in dunne, onopvallende matjes op de schors van bomen, rotsen, en soms op menselijke constructies zoals muren en hekken. Het is een bladvormig (folioos) korstmos, wat betekent dat het een plat en enigszins bladachtig uiterlijk heeft.
De thallus van Hyperphyscia adglutinata is meestal grijs tot grijsgroen van kleur en heeft kleine, opgerolde lobben die dicht tegen het oppervlak aanliggen. Het korstmos vertoont vaak witte of lichtgekleurde soredia (kleine korreltjes die helpen bij de voortplanting) aan de randen van de lobben. Deze soredia geven het korstmos een poederachtig uiterlijk op bepaalde plekken.
Hyperphyscia adglutinata komt voor in verschillende klimaten en habitats, maar het is vooral te vinden in gebieden met een zekere mate van luchtvervuiling, omdat het vrij tolerant is voor vervuilde omgevingen. Het is een wijdverspreide soort die vaak over het hoofd wordt gezien vanwege zijn kleine en onopvallende formaat, maar het speelt een rol in het ecologische systeem door te helpen bij de stabilisatie van oppervlakken en het bieden van microhabitats voor kleine organismen.
Gelobde geelkorst
Gelobde geelkorst (Candelariella medians)
Candelariella medians is een kleine, felgele korstmossoort die behoort tot de familie Candelariaceae. Het korstmos heeft een korstvormige (crustose) thallus, wat betekent dat het strak tegen het oppervlak waarop het groeit, aanligt en meestal moeilijk los te maken is. Het is te vinden op een verscheidenheid aan ondergronden, waaronder schors van bomen, rotsen, muren, en soms ook op de grond.
Het thallus van Candelariella medians bestaat uit kleine, poederachtige gele tot oranjegele korrels die vaak samensmelten tot een aaneengesloten laag. De kleur kan variëren afhankelijk van de blootstelling aan zonlicht en vochtigheid. Soms produceert dit korstmos kleine, ronde apotheciën (vruchtlichamen) die een iets donkerdere kleur hebben dan de rest van het thallus.
Candelariella medians is wijdverspreid en komt voor in verschillende klimaten en habitats, van stedelijke gebieden tot meer natuurlijke omgevingen. Het korstmos is relatief tolerant voor vervuiling en kan goed overleven in omgevingen met enige mate van luchtvervuiling. Het wordt vaak over het hoofd gezien vanwege zijn kleine formaat, maar speelt een rol in de ecologie door het vastleggen van stoffen uit de lucht en het bieden van een habitat voor kleine organismen.
Teunisbloem is een hele bijzondere plant. Wanneer andere bloemen hun kopjes bij de schemering sluiten, doet teunisbloemen juist zijn bloemknoppen open. Teunisbloem bloeit de hele nacht.
Daarnaast bezit de plant allerlei verborgen en waardevolle eigenschappen.
Stadsplanten hebben ook recht op een beetje vakantie, ja toch? Dus trokken we van het stadsbeton naar het zanderige paradijs van het strand. We verruilden onze stedelijke garderobe voor strandoutfits en, net als de planten, pasten we ons moeiteloos aan. We gingen incognito op avontuur …
Onlangs had ik het plezier om Tim Claerhout te ontmoeten en samen met hem de stad in te duiken voor een fascinerend onderzoek naar korstmossen.
Tim Claerhout (° Brugge, 1998) is een gepassioneerde bioloog, opgeleid aan de Rijksuniversiteit van Gent. Momenteel werkt hij aan zijn doctoraat bij ‘Naturalis & Hortus botanicus’ in Leiden, waar hij zich verdiept in de boeiende wereld van korstmossen.
Zijn onderzoek richt zich op het effect van hittestress in stedelijke omgevingen op biodiversiteit. Omdat korstmossen bijzonder gevoelig zijn voor veranderingen in hun omgeving, zijn ze ideale bio-markers om de invloed van klimaat en luchtkwaliteit op de biodiversiteit te meten.
Onnodig te zeggen dat een ontmoeting met zo’n ‘korstmossenkenner’ bijzonder interessant was. Ik heb veel bijgeleerd over deze bijzondere organismen.
Omdat we hadden afgesproken in het prachtige Adornesdomein & de Jeruzalemkapel in Brugge, konden we het niet laten om ook daar eens te ontdekken welke korstmossen er op de oude stenen en bomen binnen het domein te vinden zijn.
In het kader van zijn onderzoek heeft Tim een spannend experiment opgezet, waarbij iedereen die dat wil kan meedoen! Met behulp van korstmossen op bomen kun je helpen de effecten van hitte in de stad te meten. In het volgende filmpje kom je meer te weten over dit experiment.
Het was voor mij een geweldige ervaring om het experiment uit te voeren samen met de persoon die het zelf heeft ontwikkeld. Dus trokken we naar de Steenhouwersdijk in Brugge, waar een prachtige bomenrij te vinden is midden in de stad. Het resultaat van ons onderzoek? Code rood – een teken van veel hittestress. Niet zo verrassend, gezien de locatie in hartje Brugge.
Resultaat van ons onderzoek aan de Steenhouwersdijk te Brugge
Op dit moment zijn er al 732 metingen gedaan, waarvan de meeste in Nederland. We waren dan ook blij om vanuit Vlaanderen ons steentje bij te dragen aan dit boeiende onderzoek.
Hierbij nodig ik iedereen van harte uit om ook mee te doen! Voorkennis over korstmossen is niet nodig – iedereen kan deelnemen. Een plantenloepje kan handig zijn, maar is geen vereiste. Veel succes en geniet van het avontuur!
Een overzicht van enkele korstmossen. We hebben geprobeerd van elk type één exemplaar te tonen.
Witte schotelkorst (type 1)
Witte schotelkorst (Lecanora chlarotera)
Groen boomschildmos (type 2)
Groen boomschildmos (Flavoparmelia soredians)
Grauw rijpmos en Stippelschildmos spec. (type 3)
Grauw rijpmos (boven) en Stippelschildmos spec. (onder)
Knikkersterretje (Type 4 )
Knikkersterretje (Syntrichia papillosa )
Oranje dooiermos (Type 5)
Oranje dooiermos (Xanthoria calcicola)
Dank aan Tim Claerhout voor de hulp bij de determinatie van de verschillende soorten. In oktober geeft Tim een geleide wandeling in Brugge met korstmossen als onderwerp. We zullen er mettertijd zeker over berichten.
Tim Claerhout onderzoekt de korstmossen op de fruitbomen in de boomgaard van het Adornesdomein te Brugge.
21 juli vandaag! Tijd om even de “Pauze“-knop in te drukken. We zijn al maandenlang dagelijks bezig met het schrijven van artikels voor deze website. Ondertussen zijn dat er al meer dan 220. Vanaf morgen gaan we voor enkele weken met vakantie. Medio september starten …
Ik heb soms van die dagen dat een stemmetje in mijn hoofd mij regelrecht naar een merkwaardige plant leidt. Zo ook vandaag! Ik ben op weg van het stadscentrum naar een randparking en op een bepaald moment is het daar: “Hé, waarom zou je niet eens …
Als je dezer dagen langs het water stapt – ’t zij aan de Brugse Ring, aan de Coupure of in een stadspark – dan zie je vaak de roze bloemetjes van het harig wilgenroosje.
Het harig wilgenroosje (Epilobium hirsutum) is een 0,8-1,8 m hoge, algemeen voorkomende, vaste plant uit de teunisbloemfamilie (Onagraceae).
De zachtbehaarde stengel draagt 6-12 cm lange, langwerpige bladeren. De bladeren zijn meestal tegenoverstaand, terwijl het middelste blad vaak stengelomvattend is. Ook de bladeren zijn zachtbehaard. De bloemen hebben een diameter van 1,5-2,5 cm, vier uitgerande, licht- tot donker magenta kroonbladen en een vierspletige stempel. De plant bloeit van juni tot september.
Naamgeving
De naam wilgenroosje dankt de plant aan het feit dat de bladen lijken op die van de wilg. Epilobium is van oorsprong een Oudgriekse naam epi (op), lobos (hauw of peul) en ion (een viool). De zaaddoos lijkt op een hauw en de bloem lijkt op Viola matronalis. Hirsutum betekent ruwharig.
De plant is absoluut geen roos, maar is wel een opvallende bloem tussen al het groen. En natuurlijk harig, zelfs de stamper!
De typische bloemen van het harige wilgenroosje
Habitat
De plant komt in België algemeen voor op vochtige plaatsen, in ruigtes, langs slootkanten en op niet al te zware grond. Een diepte tot 10 cm in het water gedurende enige tijd is geen bezwaar, maar de plant kan echter geen langdurige natte voeten gebruiken en heeft ook behoefte aan veel licht.
Een mooi verhaal
In de zomer zijn vele vlakten en open plekken prachtig rozerood gekleurd door de bloemtrossen van de wilgenroosjes. Het ontstaan van het wilgenroosje is een romantisch verhaal. (Bron: Natuurverhalen.nl)
“Lang, lang geleden leefde aan de rand van het bos, te midden van prachtige bloemen een elfenfamilie in een wilde rozenstruik. Op warme zomerdagen speelden de kleine elfjes in de koele schaduw van het bos, aan de rand van een meertje. Op een mooie dag speelde een elfje aan de voet van een oude grote wilg, toen ze blij verrast een klein kaboutertje naar beneden zag klimmen. Sinds die dag speelden het elfje en het kaboutertje op alle warme dagen samen in het koele bos.
Toen zij groter groeiden werden ze verliefd op elkaar. Zij vertelden het aan hun ouders dat ze samen wilden gaan wonen. De verbazing en ontzetting bij de wederzijdse ouders was zo groot dat ze het hun kinderen verboden. Elfen en kabouter trouwen niet met elkaar! Elfen trouwen met elfen en kabouters met kabouters.
Het bedroefde elfje en de verdrietige kabouter vroegen de elfenkoningin om raad en goedkeuring. Deze zei: “een kabouter en een elfje op één kussen, daar zit de duivel tussen”. De kabouter ging terug naar zijn wilg en treurde wekenlang, waardoor zijn wilg in een treurwilg veranderde. Ook het elfje ging terug naar haar rozenstruik aan de rand van het bos en huilde dagenlang. De elfenkoningin kon deze droefenis niet aanzien en trok op een heldere herfstdag naar de kabouterkoning voor overleg. Gezamenlijk besloten zij in grote wijsheid dat de twee voor altijd samen mochten leven, maar niet in de gedaante van elf en kabouter maar in een nieuwe gedaante: in de vorm het Wilgenroosje. Dankbaar en gelukkig aanvaarden ze het voorstel.
En zo leefden ze nog lang en gelukkig en kregen vele nakomelingen.“
Geneeskrachtige eigenschappen
Epilobium hirsutum L., met een rijk gehalte aan flavonoïden, wordt van oudsher gebruikt voor de preventie en behandeling van sommige ziekten. Het kruid wordt al duizenden jaren gebruikt als een therapeutisch middel voor de behandeling van prostaatziekten, kanker en slaapstoornissen. De farmacologische studies hebben aangetoond dat extracten van deze plant antibacteriële, antimicrobiële, antioxidatieve en antiflogistische effecten hebben.
Fytochemicaliën, bekend als natuurlijke antioxidanten, zijn belangrijke hulpmiddelen om oxidatiereacties te remmen. Reden voor de vorming van toxische verbindingen en onaangename smaak. Myricetin, de meest gekarakteriseerde flavonoïde in Epilobium hirsutum, bleek antioxiderende eigenschappen te hebben. Fenolen en flavonoïden van E. hirsutum kunnen een remmende invloed hebben op de oxidatie van vetten.
Over het algemeen omvatten de eetbare en voedseltoepassingen van Epilobium hirsutum de antioxiderende eigenschappen, antimicrobieel potentieel en specifieke toepassingen bij de ondersteuning van de gezondheid van de prostaat.
Hoewel aanvankelijke studies aantonen dat het harig wilgenroosje een veelbelovende bron is voor natuurlijke antioxidanten, kankerbestrijdende en antibacteriële producten, blijven de resultaten van klinische toepassingen onbekend. Men vermoedt dat E. hirsutum mogelijks kan worden gebruikt bij de behandeling van verschillende aandoeningen.
Infusie
De bladeren kunnen worden gebruikt om thee te zetten. Die thee wordt vaak gedronken in Rusland, waar het ‘kaporie-thee’ wordt genoemd. Soms wordt er ook aan de bladeren gezogen vanwege hun zoute smaak, maar voorzichtigheid is geboden. De plant is mogelijk giftig. Er zijn ook meldingen geweest van vergiftiging die leidde tot stuiptrekkingen na het eten van de bladeren.
Harig wilgenroosje aan de waterkant (Coupure Brugge)
Waarschuwing
“Stadsplanten” is niet verantwoordelijk voor eventuele schade, van welke aard dan ook, als gevolg van het gebruik van planten voor medische of culinaire doeleinden. Dit artikel vervangt niet het deskundig advies van een arts of een erkend fytotherapeut. Lees in dat verband ook onze disclaimer elders op deze website!
Eerder schreven we al over het bleek cypergras (Cyperus eragrostis) op deze website (Zie: Stadsplanten: bleek cypergras). Destijds troffen we voornamelijk kleine plantjes aan in de stad. Bij ons recente bezoek aan dezelfde plek stonden we echter versteld: de planten waren uitgegroeid tot indrukwekkende, forse exemplaren. …
Kransmuur (Polycarpon tetraphyllum) is een eenjarige plant uit de anjerfamilie (Caryophyllaceae). Deze soort is betrekkelijk nieuw in onze steden. De verwachting is dat de soort algemeen zal worden in een stedelijke omgeving. Voorkomen In Vlaanderen is kransmuur een urbane soort: ze wordt uitsluitend aangetroffen in …
Als een plant zijn eigen naam zou kunnen veranderen, dan zou akkerkool misschien de eerste in de rij zijn om dat te doen! In het Engels heet het namelijk “Nipplewort” (tepelkruid). Waarom dat zo is dat lees je verder. Ook in het Nederlands wordt het trouwens hier en daar ’tepelkruid’ genoemd.
Voorkomen
Akkerkool (Lapsana communis) is een plant uit de composietenfamilie (Asteraceae). Zoals haar wetenschappelijk soortnaam al vertelt, is het een heel algemeen voorkomend plantje.
Akkerkool groeit op zowel bebouwde als onbebouwde grond, bijvoorbeeld langs wegen, dijken, in bossen en tegen muren. Het geeft de voorkeur aan schaduwrijke plaatsen.
Naamgeving
Lapsana komt van het Griekse Ia(m)psanè, een bij de Oude Grieken bekende moesplant, die zacht purgerend werkte. Het woord staat in verband met lapadzoo (purgeren). Communis betekent ‘gewoon‘ of ‘algemeen’.
Het woord ‘’kool slaat natuurlijk op het feit dat de plant werd gegeten. Akkerkool is trouwens geen familie van de kool want dat is een kruisbloemige (Cruciferae of Brassicaceae); terwijl de akkerkool een lid is van de de composietenfamilie (Compositae of Asteraceae).
Beschrijving
Bloemhoofdje met lintbloempjes
Er zijn veel soorten onder de composietenfamilie met gele bloemhoofdjes, en ze zijn lang niet allemaal uit mekaar te houden. Maar deze is wel gemakkelijk herkenbaar aan het beperkte aantal lintbloemen in zo’n hoofdje (gemiddeld 13).
Er vormen zich kleine bloemhoofdjes op een vertakte stengel die tot 90 cm hoog kan worden. De bloempjes lijken op miniatuur paardenbloemen en gaan open in de zon. De bloempjes zijn ook vaak gesloten. ’s Ochtends vroeg openen ze zich soms. Dit gebeurt enkel en alleen met zonnig weer en ze sluiten zich altijd bij het aanbreken van de middag.
De bloemhoofdjes van ongeveer 1 cm breed staan op tamelijk lange stelen, waardoor ze samen een pluimvormige bloeiwijze geven, die tamelijk open is.
De bladeren onderaan de plant zijn liervormig, dat wil zeggen ze hebben een grote eindlob en een paar kleine slippen. Samen is dat een veerdelig ingesneden blad. Naar boven toe is de bladvorm ongedeeld meer lancetvormig met een getande rand en bovenaan zijn ze lancetvormig tot lijnvormig.
Akkerkool bloeit van juni tot aan het begin van de herfst. Als hij vervolgens afsterft in de winter, dan sterft hij in zijn geheel af omdat het een eenjarige plant is.
De planten bevatten melksap. Dat is goed te zien als je de stengel doorsnijdt. Dan merk je ook meteen dat de stengel hol is. (zie foto)
De holle stengel van akkerkool
Verspreiding
Akkerkool verspreidt zich door zaad, maar afwijkend van zijn familiegenoten (zoals de paardenbloem) hebben de zaadjes geen pappus. Akkerkool heeft dus geen pluisharen om zijn zaad mee te verspreiden via de wind.
Akkerkool lijkt sterk op muursla (Mycelis muralis), maar verschilt ervan door het bijna ontbreken van de haarkroon (pappus). Muursla heeft ook glimmende, kale bladeren die rood aangelopen of donkergroen zijn. De bloemhoofdjes van muursla hebben ook minder lintbloemen, meestal maar vijf.
Voorkomen
Akkerkool is een veel voorkomend onkruid dat in veel delen van de wereld voorkomt.
De soort is eigenlijk minder aan de akker gebonden dan de naam doet vermoeden. Akkerkool komt ook in de stad voor. De plant houdt van omgewerkte grond aan de rand van struwelen en aan bosranden. Maar ik vond ‘m ook al op straat, op de stoep, langs de kant van de weg. Het wordt beschouwd als een pionierssoort, wat betekent dat het één van de eerste planten is die verstoorde of kale gebieden koloniseert.
Akkerkool wordt soms als invasief beschouwd omdat het zich snel over grote oppervlakten kan verspreiden. De snelle groei en het vermogen om zich zowel seksueel als aseksueel (via wortelfragmenten) voort te planten maken het moeilijk te beheersen.
Is akkerkool eetbaar?
Akkerkool aan de stoeprand in de stad
Lapsana communis wordt als eetbaar beschouwd en heeft een lange geschiedenis van gebruik als voedsel- en medicinale plant in verschillende culturen. De jonge bladeren, bloemen en stengels van de plant kunnen allemaal worden geconsumeerd en ze hebben een milde en licht bittere smaak.
De bladeren kunnen worden gebruikt in salades of gekookt als groente, terwijl de bloemen kunnen worden gebruikt als garnering of worden toegevoegd aan soepen en stoofschotels. Sommige mensen gebruiken tepelkruid ook in kruidenthee of als een natuurlijke remedie tegen verschillende kwalen.
In de middeleeuwen verzamelde men akkerkool om het in een heerlijk omelet te gebruiken. Het was een geliefde plukgroente. De jonge bladeren en scheuten werden als spinazie klaargemaakt of gewoon rauw gegeten in salades. Ze werken licht laxerend en hebben een pittige, nootachtige
Akkerkool mag echter alleen in kleine hoeveelheden worden geconsumeerd, omdat het verbindingen bevat die in grote hoeveelheden giftig kunnen zijn.
Medicinaal gebruik
Akkerkool heeft een geschiedenis van gebruik in de traditionele geneeskunde, hoewel het niet zo bekend of uitgebreid bestudeerd is als sommige andere medicinale planten.
De oude Grieken gebruikten het om spijsverteringsproblemen te behandelen, terwijl de Chinezen het gebruikten om ademhalingsproblemen te behandelen. In de traditionele Europese geneeskunde werd het gebruikt als diureticum en laxeermiddel, evenals als remedie tegen hoest en verkoudheid.
In de traditionele volksgeneeskunde werden de bladeren uitwendig gebruikt om kleine wonden, snijwonden en huidirritaties te behandelen. De verse bladeren worden vaak fijngestampt en als kompres aangebracht.
Akkerkool heeft een aantal interessante eigenschappen. Het blijkt bijvoorbeeld verbindingen te bevatten die antioxiderende en ontstekingsremmende eigenschappen hebben. Deze verbindingen kunnen potentiële gezondheidsvoordelen hebben, maar er is meer onderzoek nodig om hun effectiviteit te bepalen.
Bij Pruisische apothekers stond de plant bekend als papillaris (van het Latijnse papilla = tepel). Ze gebruikten de plant bij ontstekingen.
Akkerkool is in de traditionele volksgeneeskunde ook gebruikt als remedie voor huidaandoeningen zoals eczeem en psoriasis. Er wordt aangenomen dat de ontstekingsremmende eigenschappen van de plant roodheid en jeuk kunnen helpen verminderen, hoewel er geen wetenschappelijk bewijs is om deze bewering te ondersteunen.
De plant staat ook bekend om zijn milde diuretische effecten, wat kan helpen bij het bevorderen van urineproductie en mogelijk kan bijdragen aan ontgifting.
In de volksgeneeskunde wordt gesuggereerd dat akkerkool kan helpen bij het stimuleren van de melkproductie bij zogende moeders.
Vroeger werd aangenomen dat het drinken van een thee gemaakt van de bladeren van deze plant kan helpen galstenen op te lossen en de vorming ervan te voorkomen. Ook hiervoor is er echter geen enkel wetenschappelijk bewijs.
Akkerkool was(is) ook een populair ingrediënt in de traditionele Chinese geneeskunde. Er wordt aangenomen dat de plant een verkoelend effect heeft op het lichaam en de symptomen van koorts, keelpijn en hoest kan helpen verlichten.
In cosmetica helpt akkerkoolextract, dat vrije radicalen bestrijdt, de natuurlijke afweer van de huid te stimuleren om haar te beschermen tegen de schadelijke effecten van vervuiling.
Er dient te worden opgemerkt dat er weinig wetenschappelijk bewijs bestaat om het gebruik van akkerkool voor enig medicinaal doel te ondersteunen.
Waarschuwing
Hoewel deze traditionele toepassingen het potentieel van akkerkool in de kruidengeneeskunde benadrukken, is het belangrijk op te merken dat wetenschappelijke studies die deze claims valideren beperkt zijn. De medicinale eigenschappen en effectiviteit van de plant zijn niet goed gedocumenteerd in de moderne wetenschappelijke literatuur, dus het gebruik ervan moet met voorzichtigheid worden benaderd. Raadpleeg altijd een zorgverlener voordat u een kruidenmiddel gebruikt, vooral als u zwanger bent, borstvoeding geeft of andere medicijnen gebruikt.
Waarzeggerij en ritueel gebruik
Akkerkool tegen een oude stadsgevel
In sommige culturen werd akkerkool gebruikt als een waarzeggerijmiddel. Men geloofde dat als een persoon een tepelbloem in zijn hand hield en een wens deed, de richting waarin de bloem gebogen zou aangeven of de wens zou uitkomen of niet.
Akkerkool werd vaak geassocieerd met bijgeloof en folklore. In Duitsland wordt bijvoorbeeld aangenomen dat als iemand op een akkerkool stapt, hij pech zal hebben. In sommige delen van Europa werd de plant gebruikt als liefdescharme, waarbij jongeren de plant dragen om een romantische partner aan te trekken.In sommige culturen is akkerkool gebruikt als een symbool van liefde en toewijding. In de traditionele Japanse bloementaal vertegenwoordigt het een “gepassioneerd hart“. De gele bloemen van de plant zouden warmte, hoop en vreugde opwekken, waardoor ze een populaire keuze zijn in bloemstukken en boeketten.
Wetenswaardig
In sommige delen van de wereld is akkerkool ook gebruikt als een natuurlijke kleurstof. De gele bloemen van de plant kunnen worden gekookt om een kleurstof te extraheren die wordt gebruikt om stoffen en textiel te kleuren. Deze praktijk wordt al eeuwen gebruikt in de traditionele textielproductie in delen van Azië en Europa.
Naast het medicinale en culinaire gebruik is akkerkool ook gebruikt voor zijn vezels. De stengels en bladeren van de plant kunnen worden verwerkt om een grove vezel te creëren die kan worden gebruikt om papier, touw en andere materialen te maken. Deze praktijk wordt al eeuwenlang in veel delen van de wereld gebruikt, en wordt vandaag de dag nog steeds toegepast in sommige traditionele ambachten.
Akkerkool staat ook bekend om zijn potentieel als bio-indicator. Bio-indicatoren zijn organismen die informatie kunnen geven over de gezondheid en kwaliteit van een ecosysteem. Omdat de plant gevoelig is voor milieuverontreinigende stoffen zoals zware metalen, kan de aanwezigheid of afwezigheid ervan het niveau van vervuiling in een gebied aangeven.
Samenvatting
Akkerkool is een veelzijdige en waardevolle plant die al eeuwenlang wordt gebruikt vanwege zijn medicinale, culinaire en ecologische eigenschappen. Van zijn potentieel als natuurlijke remedie tot het gebruik ervan als bron van vezels en kleurstof. De gele bloemen en getande bladeren maken het gemakkelijk herkenbaar, en zijn rol in ecologische opvolging en milieumonitoring maakt het een waardevolle plant voor zowel onderzoekers als natuurbeschermers.