Wilde planten in de stad
De zomermaanden staan helemaal in het teken van plantenverhalen. In onze volgende bijdragen vertellen we een aantal bekende of minder bekende verhalen waarin planten de hoofdrol spelen. Starten doen we met de legende van wolfspoot aan het Minnewater te Brugge. *** Men zegt dat er …
Onlangs mocht ik – op uitdrukkelijke vraag van de bewoonsters zelf – een plantenwandeling begeleiden in en rond het Brugse begijnhof. Het doel was eenvoudig, althans op papier: in anderhalf uur tijd kennis maken met een reeks planten die daar al jaren rustig hun eigen …
Wie aan de waterkant wandelt ziet meer dan waarschijnlijk – ook in de stad – de wolfspoot groeien. In Brugge vond ik ‘m al aan de boorden van het Minnewater, langs de oude vestingwallen, zelfs op een kademuurtje aan de Reie.
De wolfspoot is een overblijvende plant uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae) die vooral voorkomt in vochtige milieus. Je vindt haar langs oevers van sloten en rivieren, in moerassen, natte weilanden en andere voedselrijke, drassige bodems. De soort is wijdverspreid in Europa en delen van Azië en gedijt het best op zonnige tot halfbeschaduwde standplaatsen.
Botanisch gezien is wolfspoot een vrij onopvallende maar karakteristieke plant. Ze kan 30 tot 100 cm hoog worden en heeft een vierkante, vaak rood aangelopen stengel—typisch voor lipbloemigen. De bladeren staan tegenover elkaar, zijn langwerpig tot lancetvormig en grof gezaagd. De kleine, witachtige bloemen met paarse stipjes verschijnen in kransen in de bladoksels en bloeien van juli tot september. In tegenstelling tot veel andere lipbloemigen verspreidt wolfspoot geen uitgesproken aromatische geur.
De naam “wolfspoot” verwijst naar de vorm van de bladeren, die enigszins doen denken aan de afdruk van een wolvenpoot. De wetenschappelijke naam Lycopus is afgeleid van het Grieks: lykos (wolf) en pous (voet), wat dezelfde beeldspraak weerspiegelt. In het Engels staat de plant bekend als “gypsywort”, onder meer omdat het sap vroeger gebruikt werd om de huid donker te kleuren.
In de traditionele kruidengeneeskunde werd wolfspoot vooral gewaardeerd om zijn kalmerende werking op de schildklier. Extracten van de plant werden toegepast bij milde vormen van hyperthyreoïdie (een te snel werkende schildklier), evenals bij hartkloppingen en nervositeit. De werkzame stoffen, waaronder fenolzuren en flavonoïden, zouden een remmend effect hebben op de productie van schildklierhormonen. Daarnaast werd wolfspoot soms gebruikt vanwege een licht samentrekkende (adstringerende) en ontstekingsremmende werking.
Hoewel wolfspoot een lange traditie kent in de kruidengeneeskunde, is voorzichtigheid geboden. Het gebruik ervan kan invloed hebben op de hormoonbalans en is daarom niet zonder risico, zeker bij bestaande schildklierproblemen of in combinatie met medicatie. Moderne toepassingen gebeuren dan ook best onder begeleiding van een deskundige.
Deze site vervangt geen deskundig advies voor medische behandeling. Raadpleeg altijd een deskundig zorgverstrekker of arts. Ook wat betreft de op deze website aangeboden culinaire recepten mag u deze niet beschouwen als deskundig advies. Daarvoor dient u zich te richten tot een gehomologeerde arts, fytotherapeut of diëtist.
Al zijn de rituele toepassingen van Lycopus europaeus minder uitgebreid gedocumenteerd dan bij bekende magische kruiden zoals bijvoet of sint-janskruid, toch duikt de plant in verschillende volksgebruiken en symbolische handelingen op—vooral in Noord- en Midden-Europa.
Een eerste spoor vinden we in haar band met water en grensgebieden. Omdat wolfspoot groeit op de overgang tussen land en water, werd ze gezien als een “drempelplant”: een soort bemiddelaar tussen werelden. In sommige streken legde men takjes wolfspoot bij huisingangen of vensterbanken om kwade invloeden buiten te houden. Het idee was dat de plant, geworteld in drassige grond, negatieve krachten kon absorberen zoals ze ook water opneemt.
Daarnaast speelde wolfspoot een rol in beschermende rituelen. Het donkere sap, dat de huid zwart kan kleuren, werd vroeger gebruikt om handen of gezicht te beschilderen. Dat had niet alleen een praktisch doel (zoals camouflage bij rondtrekkende groepen), maar kreeg ook een symbolische betekenis: men geloofde dat het aanbrengen van deze donkere kleur bescherming bood tegen boze geesten of het “boze oog”. De zwarte kleur werd geassocieerd met het afweren en neutraliseren van onheil.
Ten slotte zijn er aanwijzingen dat wolfspoot deel uitmaakte van eenvoudige rituelen rond rust en evenwicht. Aftreksels of bundeltjes van de plant werden gebruikt in avondrituelen om onrust te temperen—wat mooi aansluit bij haar latere toepassing in de kruidengeneeskunde bij nervositeit en hartkloppingen. Hier zie je hoe praktische ervaring en symbolisch denken vaak hand in hand gingen.
Kortom, wolfspoot is een bescheiden oeverplant met een interessante combinatie van herkenbare botanische kenmerken, een sprekende naam en een geschiedenis van medicinaal gebruik die tot op vandaag blijft intrigeren.
Binnenkort vertellen we de legende van de wolfspoot aan het Minnewater.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Wolfspoot
https://www.floravannederland.nl/planten/wolfspoot
https://www.ecopedia.be/planten/wolfspoot
https://waarnemingen.be/species/7020
Collega Nic Carsauw (zie verder) ging in Oostende op zoek naar wilde stadsplanten en trof daar, enigszins tot zijn verrassing, het kamilleknopje aan. De vondst benadrukt hoe deze soort zich stilaan een plaats verovert in het stedelijk milieu, vaak op onverwachte en makkelijk over het …
De Smalle weegbree is een zeer algemene en herkenbare soort van onze streken. Hij komt voor in graslanden, bermen, dijken, akkers, paden en zelfs in kieren tussen bestrating. Vooral op open, betreden of verstoorde bodems voelt hij zich goed thuis. Dat verband met wegen zit ook in …
De zachte ooievaarsbek (Geranium molle) is een charmante, bescheiden plant die tot de – wat dacht je – ooievaarsbekfamilie behoort, of in wetenschappelijke termen: de Geraniaceae. Kenmerkend voor deze familie zijn de vruchtjes met een opvallend lange, snavelvormige uitgroei. Ze doen denken aan de snavel van een ooievaar, wat meteen de oorsprong van de Nederlandse naam verklaart.
Ook de wetenschappelijke naam verwijst daarnaar: Geranium komt van het Griekse geranos, dat “kraanvogel” betekent. De gelijkenis is treffend – de vrucht lijkt op een kraanvogelsnavel. De soortaanduiding molle betekent “zacht”, en dat is deze plant dan ook in elk opzicht.
Wie over de grond gebogen speurt naar kleine stadsplanten, herkent de zachte ooievaarsbek aan haar zachte, zijdeachtige beharing. De hele plant is behaard, behalve de kroonbladen. De stengels, die meestal uitgespreid of iets opstijgend groeien, zijn bezet met lange witte haren van 1 tot 2 millimeter en daartussen korte klierharen. Het blad is in omtrek bijna rond en meestal weinig ingesneden – een ander goed kenmerk.
Toch is determinatie soms een uitdaging. Vooral de Kleine ooievaarsbek (Geranium pusillum) lijkt sterk op haar zachte zuster. Beide komen algemeen voor in stedelijke gebieden, zoals tussen stoeptegels, op braakliggende terreinen en in bermen. Kleine ooievaarsbek heeft doorgaans iets kleinere bloemen, en zijn bladeren zijn wat dieper ingesneden. Het meest betrouwbare onderscheid zit echter in de beharing op de bladstelen (let op: niet op de bloemsteel of stengel!). Kleine ooievaarsbek heeft op de bladstelen enkel korte, klierloze haren.
Zachte ooievaarsbek toont daarentegen een mengeling van lange, korte én klierharen.
De bloemen van de Zachte ooievaarsbek zijn vaak felroze, maar variatie komt voor: van bleekroze tot paarsachtig. De kroonbladen zijn gemiddeld van grootte en gerimpeld, een subtiel kenmerk dat haar van andere kleinbloemige geraniumsoorten onderscheidt. Omdat bloemkleur en -grootte variabel zijn, is het vaak zinvol om ook foto’s van vruchtjes, bladnerven en beharing te maken voor een correcte identificatie.
De haartjes en klierhaartjes van de zachte ooievaarsbekOorspronkelijk komt Zachte ooievaarsbek uit Europa en West-Azië, maar inmiddels is ze wijd verspreid en ingeburgerdin gebieden als Noord-Amerika. Ze gedijt het best op droge, zonnige plaatsen: in graslanden, op akkers, langs wegen, in bermen en op open plekken in de stad. Ze is bovendien een waardplant voor het bruin blauwtje, een vlindersoort die afhankelijk is van bepaalde geraniumsoorten voor haar voortplanting.
In de volksgeneeskunde was Zachte ooievaarsbek geen onbekende. De plant werd traditioneel gebruikt omwille van haar samentrekkende werking. De bladeren of het hele kruid, verwerkt in thee, tinctuur of als kompres, werden ingezet bij: kleine wondjes en huidirritaties, diarree en ontstekingen in het maagdarmkanaal, mond- en keelinfecties, waarbij een verdund aftreksel werd gegorgeld.
De heilzame werking is toe te schrijven aan looistoffen en flavonoïden met ontstekingsremmende en antibacteriële eigenschappen.
Hoewel de plant vandaag minder wordt gebruikt in de reguliere fytotherapie, duikt ze af en toe nog op in de kruidenleer en de homeopathie.
Let op: Deze site vervangt geen deskundig advies voor medische behandeling. Raadpleeg altijd een deskundig zorgverstrekker of arts. Ook wat betreft de op deze website aangeboden culinaire recepten mag u deze niet beschouwen als deskundig advies. Daarvoor dient u zich te richten tot een gehomologeerde arts, fytotherapeut of diëtist.
Wie goed kijkt, merkt dat deze kleine stadsplant méér is dan zomaar “onkruid”. Ze is een levend stukje geschiedenis – een zachte, behaarde boodschapper uit het plantenrijk, met wortels in oude geneeskunde, vleugjes vlindersymbiose en een naam die je nooit meer vergeet zodra je haar snaveltje hebt gezien.
Hulp bij de determinatie van ooievaarsbek vind je op onderstaande website:
https://observation.org/
https://waarnemingen.be/species/6824/ kan u een determinatietabel vinden.
https://www.floravannederland.nl/
https://www.stadsplanten.nl/
https://nl.wikipedia.org/
https://waarnemingen.be/
https://www.naturetoday.com/
https://www.plantennamen.info/
https://wilde-planten.nl/
https://www.blumeninschwaben.de/
In 1967 klonk het al zo treffend bij The Beatles: “With a Little Help from My Friends”. Het nummer verscheen op het legendarische album Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (juni 1967), gezongen door Ringo Starr, en groeide uit tot een van de meest herkenbare albumtracks van de jaren …
De kleinbloemige amsinckia is in Vlaanderen een exoot en wordt beschouwd als een neofyt: een plantensoort die via menselijke activiteit in onze streken is terechtgekomen, vermoedelijk samen met zaaizaad of graanimport. De plant is oorspronkelijk afkomstig uit Noord-Amerika, is in Vlaanderen zeldzaam tot schaars aanwezig.
Waarschijnlijk bereikte de soort onze streken als onopvallende meereiziger in landbouwtransporten. In tijden waarin zaden nog weinig gecontroleerd werden, konden planten zich ongemerkt over grote afstanden verplaatsen.
De eerste meldingen in Vlaanderen dateren uit de 20e eeuw, een periode waarin internationale handel en goederenstromen sterk toenamen. Vandaag wordt ze vooral aangetroffen op plaatsen waar de bodem geregeld verstoord wordt:
Ook in de omgeving van infrastructuurzones, zoals de havengebieden rond Gent, duikt ze af en toe op.
De soort verschijnt soms tijdelijk en lokaal wat talrijker, maar verdwijnt ook weer wanneer de omstandigheden veranderen. Ze vormt geen stabiele populaties en wordt in Vlaanderen niet als invasief beschouwd. Men kan haar eerder zien als een bescheiden, tijdelijke gast in het stedelijke en industriële landschap.
Amsinckia micrantha behoort tot de ruwbladigenfamilie (Boraginaceae). Dat is meteen zichtbaar:
De bloeiwijze is typisch schorpioïde: aanvankelijk opgerold, daarna geleidelijk ontvouwend.
De plant wordt meestal 20 tot 60 cm hoog en heeft een los vertakte, ijle groei. Ze groeit snel, bloeit rijk en zet overvloedig zaad.
Erigeron karvinskianus is eveneens een exoot in Vlaanderen, maar met een ander verhaal: het is een ingeburgerde sierplant die uit tuinen is verwilderd.
De soort komt oorspronkelijk uit Mexico en Midden-Amerika en werd in Europa ingevoerd als sierplant, vooral voor rotstuinen en stadstuinen. Vanuit deze aanplantingen kon ze zich geleidelijk uitbreiden naar het stedelijk milieu.
De eerste meldingen in het wild dateren van rond het jaar 2000, met een eerste vaststelling op oude muren langs de Leie in Kortrijk. Daarna volgden waarnemingen in onder meer Brugge en andere Vlaamse steden. Sindsdien heeft de muurfijnstraal vooral in Brugge een explosieve uitbreiding gekend.
Erigeron karvinskianus is typisch een plant van het stedelijk microklimaat. Ze groeit vooral:
Ze vermijdt echte natuurgebieden en blijft sterk gebonden aan een stedelijke omgeving.
Sinds haar eerste vaststellingen is de soort duidelijk toegenomen in het Vlaamse stadsbeeld. Ze profiteert van:
Toch blijft haar verspreiding beperkt tot stedelijke habitats. Ze wordt in Vlaanderen niet als invasief beschouwd, omdat ze geen schade veroorzaakt aan inheemse ecosystemen en zich niet agressief in natuurgebieden verspreidt.
Beide soorten tonen hoe het Vlaamse landschap voortdurend verandert, vaak zonder veel ophef. Sommige planten komen als toevallige meereizigers binnen, andere ontsnappen uit tuinen en vinden langzaam hun plaats in de stad.
Wat ze gemeen hebben, is hun aanwezigheid in een wereld die altijd in beweging is — tussen steen, mens en natuur, waar oude en nieuwe flora elkaar blijven ontmoeten.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Kleinbloemige_amsinckia
https://waarnemingen.be/species/6414
De grote brandnetel (Urtica dioica) is tweehuizig. Dat betekent dat er afzonderlijke mannelijke en vrouwelijke planten bestaan.Een plant draagt dus óf alleen mannelijke bloemen, óf alleen vrouwelijke bloemen.Later zullen we het daar nog uitgebreider over hebben. De bestuiving gebeurt door de wind. Daarom moeten de bloemen …
Gevlekt longkruid is een bescheiden maar opvallende voorjaarsplant die al eeuwenlang wordt gewaardeerd om haar plaats in de kruidengeneeskunde. De naam Pulmonaria verwijst naar de longen, terwijl de soortaanduiding officinalis aangeeft dat de plant vroeger een erkende plaats had in de apotheek of kruidkamer (officina). Met andere woorden: het gaat om een plant die traditioneel als geneeskrachtig werd beschouwd.
In vroegere tijden zocht men naar aanwijzingen in de natuur zelf om de werking van planten te begrijpen. Deze benadering staat bekend als de signatuurleer. Het Latijnse signum betekent “teken”, en men geloofde dat God of de natuur zulke tekens had aangebracht om de mens te helpen.
Plinius de Oudere (70 n. Chr.) beschreef Lithospermum (parelzaad) als volgt: de zaden zijn zo mooi als de beste edelstenen. Hij zag in deze plant een middel tegen nierstenen.
De Zwitserse arts en alchemist Paracelsus (1493-1541) verdiepte zich in deze materie en ontwikkelde een andere visie in een volledig nieuw denkkader.
Jacob Böhme (1575-1624) was overtuigd dat God bepaalde tekenen aan planten en dieren gaf om de mens te laten zien waarvoor hij ze had bedoeld.
Nicolas Pulper (1616-1654) verbond geneesplanten met de planeten.
Er waren ook tegenstanders die de signatuurleer als verwerpelijk beschouwden zoals de plantkundige Rembert Dodoens (1517-1885).
Ook de grondlegger van de homeopathie Samuel Hanemann (1755-1843) was een heftige tegenstander.
Met de huidige technologie weten we dat de plant een bron is van vitamine B en C, maar ook van de mineralen silicium, kalium, calcium en ijzer. Allemaal stoffen die weerstandsverhogend en opbouwend voor het lichaam zijn. Dus die voorouders van ons waren zo gek nog niet.
Gevlekt longkruid groeit van nature op vochtige, schaduwrijke plaatsen zoals bosranden, houtkanten en grachten, bij voorkeur op kleigrond.
De plant is goed herkenbaar aan:
Door haar wortelstok kan de plant zich vrij snel uitbreiden en dichte pollen vormen. Ze bevat bovendien een aanzienlijk gehalte aan mineralen, waaronder silicium.
In de volksgeneeskunde werd gevlekt longkruid vooral ingezet bij aandoeningen van de luchtwegen. De plant bevat slijmstoffen die verzachtend werken op keel en bronchiën.
Toepassingen zijn onder meer:
Daarnaast hebben de aanwezige looistoffen een samentrekkende werking, wat het gebruik verklaart bij:
De mineralen dragen bij aan de ondersteuning van het bindweefsel.
Enkel de bovengrondse delen van het bloeiend kruid worden gebruikt….
In de volksgeneeskunde wordt het kruid toegepast bij keelpijn, heesheid, hoest en slijmophoping. Bij buikloop en diarree en bij blaasklachten drinkt men longkruidthee.
Traditioneel worden de bladeren tijdens de bloei geoogst en gedroogd.
In oudere kruidenmengsels werd longkruid vaak gecombineerd met planten zoals tijm, venkel en duizendguldenkruid.
Gevlekt longkruid draagt een rijke traditie met zich mee, waarin oude inzichten en praktijkervaring samenkomen. Tegelijk heeft de moderne wetenschap aangetoond dat niet alle historische toepassingen zonder meer betrouwbaar zijn.
Disclaimer: Deze site vervangt geen deskundig advies voor medische behandeling. Raadpleeg altijd een deskundig zorgverstrekker of arts. Ook wat betreft de op deze website aangeboden culinaire recepten mag u deze niet beschouwen als deskundig advies. Daarvoor dient u zich te richten tot een gehomologeerde arts, fytotherapeut of diëtist.
Dit artikel werd ons aangeleverd door broeder YVAN JACQUES
Broeder Yvan Jacques werd geboren in Brugge op 6 maart 1954. Samen met Andreas Vanvlasselaer stichtte hij op 13 augustus 1980 het monasterium Mariakluizen in Brakel-Zegelsem.
Deze gemeenschap is een semi-kluizenaarsgemeenschap, geïnspireerd door de traditie en geschriften van de eerste kluizenaars uit Egypte. Het monasterium heeft een oecumenisch karakter. Broeder Yvan is priester en abt-bisschop en leidt een seminarie dat openstaat voor vrouwen en mannen, ongeacht hun levensstaat.
Daarnaast volgde Broeder Yvan een herboristenopleiding bij Syntra in Aalst. Zijn belangstelling voor geneeskrachtige kruiden gaat echter al vele jaren terug en sluit aan bij de tradities van de middeleeuwse abdijen. Maandelijks stelt hij het tijdschrift GOM samen, een spiritueel en cultureel tijdschrift waarin telkens ook aandacht wordt besteed aan de medicinale en culinaire toepassingen van kruiden.
https://www.ecopedia.be/planten/gevlekt-longkruid
https://plantenvanhier.nl/soorten/gevlekt-longkruid.html
https://nl.wikipedia.org/wiki/Gevlekt_longkruid
https://nl.wikisource.org/wiki/Plantenschat/12
https://www.natuurpunt.be/soorten/planten-mossen-korstmossen/gevlekt-longkruidhttps://www.floravannederland.nl/planten/gevlekt_longkruid
In de meimaandIn de meimaand, in de meimaand,Als de vogeltjes zo zingen,Als de bloemen in de weideUit hun groene knopjes springen. Kastanjebomen staan,Een hele lange laan,Met kaarsjes spits en fijn,Te pronk in zonneschijn. In de meimaand, in de meimaand,Komt de zon met gouden stralen,Om de …
Een plantenzoektocht op plekjes die meestal verborgen blijven voor de modale toerist.
Raapzaad en herik lijken op het eerste gezicht sterk op elkaar, omdat ze allebei gele kruisbloemige akkerplanten zijn uit de koolfamilie (Brassicaceae). Toch zijn er enkele duidelijke botanische verschillen die je in het veld vrij snel kunt leren herkennen.
1. Stengel en beharing
2. Bladvorm
3. Bloemkenmerken
4. Vruchten (hauwen)
5. Zaad en teeltstatus
Samengevat:
Herik is de “ruwe, behaarde wilde akkerbewoner”, terwijl raapzaad eerder de “gladde” veldplant is. In het veld is vooral de beharing en de vorm van de hauwen de snelste en meest betrouwbare onderscheidende factor.
Een interessant artikel over herik vindt u op de website “Wilde natuur in Mechelen” van Nic Carsauw.
https://www.wildenatuurinmechelen.be/herik/
https://nl.wikipedia.org/
https://www.floravannederland.nl/
https://www.wilde-planten.nl/
https://mens-en-gezondheid.infonu.nl/
https://www.kruidenkast.com/
https://wildebloemen.info/
https://www.ecopedia.be/
https://waarnemingen.be/
https://www.blumeninschwaben.de/
https://www.picturethisai.com/nl/
https://www.plantennamen.info/
