Wilde planten in de stad
Het is zaterdag 17 februari en de zon schijnt stralend aan de hemel! Snel werpen we een blik op de weersvoorspelling voor morgen, en helaas kondigt die een regenachtige zondag aan. We kunnen dus amper wachten om naar de kust te rijden en ons onder …
Stel je eens voor: een betoverende wereld vol mos die tot leven komt wanneer de rest van de natuur nog in een diepe winterslaap is. Ik verlies mezelf op een grijze winterdag in een levendig kleurenfestijn van mossen en sporenkapseltjes. Oranje, diep donkerrood, okerbruin, fris …
Wat een prachtige dag was het gisteren, donderdag 15 februari! Het leek wel alsof de lente in volle glorie haar entree maakte, met het kwik dat steeg tot een fantastische 17 graden. Hoewel het nog vroeg in het voorjaar is, kon je echt de levenskracht van de natuur voelen. De grasperken waren bezaaid met bloeiende krokussen die de dag kleur geven, en in het begijnhof zijn de narcissen niet te stoppen! Binnenkort zal het begijnhof veranderen in een betoverende zee van gele bloemen. De sneeuwklokjes pronken op hun mooist en de winterakoniet is een populaire ontmoetingsplaats voor de eerste insecten die uit hun schuilplaatsen komen. En wat een drukte van belang bij de voorjaarsbloeiers, met bijen die ijverig nectar verzamelen. Het was een waar feest van leven en kleur!
Wat een opwindende ontdekking is de gele kornoelje, met zijn stralende geelgekleurde bloemen, flankeert de bosranden, danst in rivierbossen, klimt op steile hellingen en straalt in dichte struwelen. Deze prachtige kleine boom, zeldzaam in het wild, voegt een vleugje betovering toe aan zijn natuurlijke habitat.
En laten we niet vergeten de Romeinen te bedanken voor het introduceren van deze schoonheid in onze regio’s! Hun erfgoed schittert verder met de levendigheid die gele kornoelje brengt. Oh, wat een feest van kleur en geschiedenis om deze schat te vinden!
Waarnemingen wijzen erop dat vijftig jaar geleden de gele kornoelje pas in volle bloei stond rond midden maart. Maar nu, vanwege de opmerkelijke klimaatsverandering, begint deze prachtige plant al te bloeien in de eerste weken van februari! Het is alsof de natuur ons een knipoog geeft en ons uitnodigt om haar wonderen te blijven ontdekken en te verwonderen over haar onvoorspelbare schoonheid.
Laat je ook betoveren door de aanblik van de gele stervormige bloemetjes van het speenkruid, die hier en daar tevoorschijn komen. Maar dat is nog niet alles! Veel van deze lentebloeiers behoren tot de wereld van de Stinzenplanten. Stinzenplanten – oorspronkelijk aangeplant vanaf de 16e eeuw en nu deels verwilderd – betoveren ons met hun gevarieerde vormen en kleuren.
Ontdek de wonderlijke wereld van bol-, knol- en wortelgewassen die zich hebben verspreid vanuit verschillende hoeken van de wereld. Sommige zijn lokaal niet inheems maar vinden hier toch hun thuis, terwijl andere exotische soorten ons verrassen met hun pracht, zoals de majestueuze keizerskroon. Deze Stinzenplanten, vaak vroege bloeiers, floreren in een omgeving rijk aan bomen en struiken, waardoor ze een waar sprookjeslandschap creëren.
Enkele voorbeelden om je alvast te laten wegdromen zijn:
Arondskelk, blauwe druifjes, bosanemoon, boshyacint, cyclamen, daslook, gevlekte arondskelk, gevlekt longkruid, gewone vogelmelk, Italiaanse arondskelk, keizerskroon, krokus, sneeuwklokje, speenkruid, stengelloze sleutelbloem, stinkend nieskruid (Helleborus foetidus), wilde narcis, wilde tulpen enz…
Als je zo nu en dan de ‘cinema’ bezoekt, ben je waarschijnlijk bekend met de sterren van het zilveren scherm. En als je meer van een voetbalshow houdt, dan ken je zeker de supersterren Messie en Ronaldo. Maar wat dacht je van astronomen en romantische …
Heb je ooit een muis gezien die zo grijs is als een regenachtige maandag? “Natuurlijk!”, hoor ik je al zeggen, “wie niet?”. Misschien ken je zelfs wel iemand die als een ‘grijze muis’ door het leven trippelt. Zo iemand waar je nooit echt iets opvallends …
Zoals alle bryofyten hebben mossen twee vormen van voortplanting: ongeslachtelijke of vegetatieve voortplanting en geslachtelijke voortplanting.
Ongeslachtelijke voortplanting kan op verschillende manieren gebeuren. Bijvoorbeeld wanneer stukjes van de stengel of zelfs één enkel blad van de mosplant (per ongeluk) worden afgebroken. Deze stukjes kunnen dan regenereren om een nieuwe plant te vormen.
Sommige mossen produceren broedlichamen die, afhankelijk van de soort, verschillende vormen kunnen aannemen. Bvb.
Een mos begint zijn leven als een haploïde (zie nota 1) spore die door de wind uit een capsule wordt geschud. De meeste sporen slagen er niet in, maar sommige zullen landen waar er genoeg licht, aarde en water beschikbaar is om te ontkiemen.
Haploïde mossporen zullen ontkiemen en uitgroeien tot een voorkiem (protonema). Het protonema is een kleine, vertakte, filamenteuze structuur die meerdere knoppen zal produceren. Elke knop zal uitgroeien tot een afzonderlijk plantje, de gametofyt.
De voorkiem produceert meerdere haploïde knoppen. Deze knoppen zullen uitgroeien tot afzonderlijke mannelijke en vrouwelijke gametofyten. De mannelijke gametofyten hebben afgeplatte, cup-achtige bovenkant, terwijl de vrouwelijke gametofyten aan de bovenkant flesvormig lijken.
De mannelijke geslachtsorganen (de antheridia) worden geproduceerd aan de bovenkant van de mannelijke gametofyten. In elk antheridium zal zich een massa weefsel ontwikkelen tot talrijke opgerolde of kommavormige zaadcellen.
De vrouwelijke geslachtsorganen (archegonia) worden geproduceerd op de top van vrouwelijke gametofyten. Een archegonium produceert een enkel ei.
Vreemd genoeg zijn de gametofyten van mos volledig afhankelijk van een regenbui om bevruchting te laten plaatsvinden. Water verzamelt zich en wordt aan de bovenkant van de gametofyten vastgehouden. De antheridia absorberen dit water en zwellen, waardoor hun sperma vrijkomt. Elk sperma wordt naar voren voortgestuwd door een paar flagella. De hoop is dat het sperma door regendruppels zal worden bespat naar de toppen van naburige vrouwelijke gametofyten. Het archegonium geeft suikers, eiwitten, zuren of andere stoffen af die het sperma aantrekken. Sperma zal door de nek van het archegonium zwemmen, het ei bevruchten, om een diploïde (zie nota 2) zygote te vormen. Deze zygote groeit snel uit tot een embryo.
Het embryo groeit vervolgens uit tot een sporofyt.
De rijpende sporofyt is groen en fotosynthetisch, maar vertrouwt nog steeds op de gametofyt voor een deel van zijn koolhydraat-, water- en minerale behoeften.
Volwassen sporofyten bestaan uit een capsule aan de punt van een slanke stengel, de seta genaamd. Het vrije uiteinde van de capsule wordt meestal beschermd door een klein, omrand deksel dat bij volwassenheid openvalt.
Naarmate de capsule rijpt, ondergaan sporocyten binnenin meiose (zie nota 3) om veel haploïde sporen te produceren. De sporen worden dan door de wind uit de peristoom geschud. Een peristoom bestaat uit één rij of twee rijen ’tanden’ die voorkomen dat de sporen allemaal tegelijk worden vrijgegeven. (zie nota 4)
De levenscyclus van het mos illustreert de afwisseling van generaties, waarbij de gametofyt de dominante en onafhankelijke fase is in het leven van mossen. De sporofyt is de generatie in de levenscyclus van mos dat sporen vormt.
Deze voortplantingsstrategie stelt mossen in staat zich aan te passen aan een verscheidenheid aan habitats, vooral vochtige omgevingen waar water nodig is voor het bemestingsproces.
(1) Haploïd verwijst naar een cel of organisme waarvan de cellen één enkele set chromosomen bevatten. In organismen met een levenscyclus die alternerend is tussen haploïde en diploïde stadia, zoals mossen, komen haploïde cellen voor tijdens de gametofytfase.
(2) Een diploïde cel heeft twee sets chromosomen, één afkomstig van elk ouderlijk organisme. Bij geslachtelijke voortplanting vindt de versmelting van haploïde gameten plaats, waarbij een diploïde zygote wordt gevormd. Vervolgens ondergaat de zygote meiose (3) om haploïde cellen te produceren, waardoor de cyclus wordt voltooid.
(3) Meiose is een speciale vorm van celdeling die gebeurt in geslachtscellen en die leidt tot de vorming van haploïde cellen. In het geval van mossen dus haploïde sporen.
(4) Een peristoom komt voor bij (echte) mossen (Bryophyta), maar komt niet voor bij levermossen (Marchantiophyta) en hauwmossen (Anthocerotophyta).
Wow, wat een spektakel na al die regenachtige dagen! Kijk eens hoe levendig en sprankelend de mossen en korstmossen erbij liggen. Ze lijken wel te dansen van vreugde na al dat vocht. Het is alsof de natuur hen een verjongingskuur heeft gegeven, en nu stralen …
Wat zijn mossen? Mossen zijn eigenlijk primitieve mini-sporenplanten die bestaan uit een stengel met blaadjes. Mossen zijn dus géén korstmossen. Ze variëren in formaat van enkele millimeter tot zelfs 10 centimeter. Ze kunnen uitgroeien tot echte matten of plakkaten. In tegenstelling de echte planten hebben mossen …
Eén van de eerste bloeiende struiken is de hazelaar. Ze staan – zeker met het zachte weer van de afgelopen dagen – volop in bloei. Ik vond enkele mooie exemplaren aan de voet van de Poertoren te Brugge, maar ze zijn beslist ook in andere plantsoenen te vinden.
De naam Corylus komt van het Griekse korys, wat helm betekent. De noot zit in het schutblad als een hoofd in een helm… De soortnaam Avellana verwijst naar de Italiaanse stad Avelino, wat van oudsher een centrum van hazelnotenteelt is.
Vanaf januari komen de kenmerkende mannelijke, zonnige katjes tevoorschijn, maar heb je al een glimp opgevangen van de vrouwelijke bloemen? Ze zijn zo schattig klein! Net als kleine knopjes waar de schattige rode stempels uit steken. Je moet echt je ogen goed de kost geven om ze te spotten. Het zijn deze betoverende rode, vrouwelijke bloemen die zich ontwikkelen tot de heerlijke hazelnoten waar we zo van houden!
De hazelaar is eenhuizig. Dat betekent dat er zowel mannelijke als vrouwelijk bloemen op de struik voorkomen. Maar ze bloeien niet tegelijk. Op die manier wordt zelfbestuiving voorkomen.
De mannelijke bloemen laten hun pracht zien voordat de vrouwelijke bloemen tot bloei komen! Het is een briljant spel van timing, want doordat de planten niet synchroon bloeien, ontstaat er ruimte voor kruisbestuiving. Om een overvloedige oogst van hazelnoten in het najaar te garanderen, is het dus slim om verschillende exemplaren bij elkaar te planten. Zo creëer je een waar paradijs voor deze heerlijke noten!
Met hun vroege bloei in het voorjaar straalt de hazelaar al snel een onafhankelijk karakter uit, want hij heeft geen hulp nodig van bestuivers om zich voort te planten. De wind neemt de rol van bestuiver op zich, wat een opwindend spektakel oplevert! Deze prachtige boom hoeft geen insecten te verleiden voor zijn voortplanting, daarom zijn de vrouwelijke bloemen subtiel en bescheiden, en laten ze geen verleidelijke nectar vrij. Het is een meesterlijk staaltje van natuurlijke efficiëntie!
De overvloedige pollen aan het einde van de winter zijn een welkome traktatie voor onze hardwerkende honingbijen! Maar wist je dat de hazelaar voor hommels en wilde bijen niet zo interessant is? Desalniettemin zijn we allemaal bekend met de heerlijke hazelnoten, boordevol vitamines en plantaardige vetten. Ze zijn niet alleen perfect om mee te bakken of in salades te gebruiken, maar de olie die uit hen wordt geperst, vindt ook zijn weg naar parfums en olieverf. En laten we de onweerstaanbare hazelnootpasta’s niet vergeten waar we allemaal van houden! De hazelaar is echt een schatkist van smaak en veelzijdigheid!
Ze worden door eekhoorntjes en vogels – vooral gaaien, spechten en boomklevers –gegeten en verspreid.
In de Oudheid was de hazelaar geen gewone struik – nee, hij was een ware rockster onder de planten! Volgens de Griekse mythologie, toen de wereld in totale chaos verkeerde en mensen voortdurend in de clinch lagen, voelden de goden zich geroepen om in te grijpen. Enter Zeus, de grote baas van de goden, die zijn zonen Hermes en Apollo op een missie stuurde met speciale cadeautjes. Apollo kreeg een schild van een schildpad, waarmee hij een epische lier fabriceerde. Maar wat kreeg Hermes, de snelle en sluwe boodschapper? Een simpele hazelarentwijg, maar wat voor een! Het had de magische kracht om harten te kalmeren en vrede te brengen tussen ruziënde zielen. Die wonderlijke twijg, opgefleurd met twee vleugels en twee slangen, werd uiteindelijk bekend als de caduceus of de staf van Hermes. Wie had gedacht dat een bescheiden hazelaartakje zoveel vrede en harmonie kon brengen? Lang leve de hazelaar, de ultieme vredestichter in plantenvorm!
Zelfs de Germanen hadden een zachte plek voor de hazelaar! Ze droegen deze heilige struik op aan niemand minder dan Thor himself, de god van de donder en de bliksem. En alsof dat nog niet genoeg is, maakte de hazelaar ook deel uit van de Keltische mythologie, waar hij symbool stond voor kennis, wijsheid en pure levenskracht. Zowel bij de Kelten als bij de Germanen was de hazelaar doordrenkt met magie, alsof hij rechtstreeks uit een betoverd sprookje was gestapt. Geen wonder dat deze struik een hoofdrol speelde in talloze Europese volksverhalen – hij was gewoonweg te magisch om te negeren
De hazelnoot is, zoals andere noten, in heel wat tradities een symbool van vruchtbaarheid. Bij huwelijken deelde men bijvoorbeeld de noten uit als symbool voor een rijke kinderzegen. Een handvol hazelnootjes op zak brengt geluk. Een oud volksgeloof zegt dat men in de kerstnacht, klokslag twaalf uur, bij een hazelaar een tak kan vinden, die wat men ermee aanraakt in goud verandert. En wil je voorspellende dromen hebben? Slaap dan onder een hazelaar. Makkelijker gezegd dan gedaan…
De hazelaar zou ook tegen bliksem en onweer beschermen. Niet alleen Germaanse volksstammen, ook Bosnieërs geloven dit, en schuilen daarom bij onweer bij voorkeur onder een hazelaar. Dit volksgeloof herinnert aan de sterke verbondenheid met de Germaanse god van de bliksem.
Een Vlaamse Marialegende voegt een vleugje christelijk geloof toe aan een oud, heidens volksgeloof dat de hazelaar beschouwt als een bescherming tegen de bliksem. Volgens deze legende gebeurde het volgende: “Toen Maria voor het eerst met het kind Jezus ging wandelen, barstte er een hevig onweer los. Zonder te weten waarheen ze moest gaan, zocht ze haar toevlucht in dicht struikgewas en vond onder een hazelaar een schuilplaats. Sinds die dag wordt de hazelaar als heilig beschouwd en zal de bliksem hem nooit treffen.”
Stel je voor: tijdens een rustige wandeling kom je plotseling een samenkomst van een hazelaar, een appelboom en een meidoorn tegen. Als dit magische trio zich voor je ontvouwt, ben je werkelijk gezegend, want volgens de overlevering vormen deze bomen samen een poort naar een betoverende wereld.
Voor degenen onder ons die zichzelf beschouwen als feeën, tovenaars of heksen, is het geen geheim dat een goede toverstaf onmisbaar is. En wist je dat er aan het maken ervan specifieke eisen worden gesteld? De toverstaf moet worden gesneden uit de takken van een eenjarige hazelaar, precies op de eerste woensdag van de maand tussen elf uur ’s middags en middernacht, terwijl je geheime formules mompelt. Het mes moet gloednieuw zijn en het snijden moet omhoog gebeuren. En dan komt het zegenen van de toverstaf, met de woorden “Agla” aan de onderkant, “On” in het midden en “Tetragrammaton” bovenaan, terwijl je plechtig uitroept: “Conjuro te cito mihi obedire. Venias per deum sanctum.” (Ik bezweer je mij snel te gehoorzamen. Dat je kome door de levende god, de ware god, de heilige god). Geen wonder dat ik nooit tot tovenaar ben uitgegroeid!
Maar maak je geen zorgen, hazelaartakken bieden zelf bescherming tegen hekserij en betoveringen. Ik zal je de details besparen, maar je kunt ze – samen met vele andere boeiende toepassingen – vinden in het boek “Compendium van rituele planten.” Oh, wat een wonderbaarlijke wereld!
De wichelroede van de roedeloper op zoek naar een bron, metaal of een schat, was van oudsher een gevorkte hazelarentak. Voor de zeventiende eeuw werden roeden van de hazelaar niet alleen gebruikt voor het opsporen van water of verborgen schatten, maar ook van dieven en moordenaars.
Hazelnoten, die kleine powerhouses van voedingsstoffen, zijn rijk aan vitamine E en bevatten gezonde, onverzadigde vetzuren die goed zijn voor je hart. Maar laten we het hebben over het meest geliefde hedendaagse product: hazelnootpasta! Een ware traktatie voor de smaakpapillen die ons doet watertanden met elke heerlijke hap.
Turkije, het land van overvloedige smaken, is de trotse grootproducent van deze knapperige noten. Historische en archeologische gegevens onthullen dat de teelt van hazelnoten al in de glorieuze dagen van het Romeinse Rijk van groot belang was.
Kun je je voorstellen dat hazelaarbladeren een hele nieuwe wereld van culinaire ontdekkingen bieden? De jonge blaadjes kunnen worden gebruikt om een revitaliserende thee te zetten of om een verrassende spinazieachtige variant te maken. Hun aardse smaak voegt een onmiskenbaar uniek element toe aan gerechten, waardoor ze een heerlijke en verfrissende twist krijgen.
Volgens de Duitse mystica Hildegard von Bingen wordt de hazelaar beschouwd als meer koud dan warm en speelde hij geen grote rol in de plantengeneeskunde. Toch deelt ze een interessant recept tegen mannelijke onvruchtbaarheid, waarin pepers en hazelnoten een rol spelen… Gelukkig hebben vele oude volksgeneeskundige recepten de tand des tijds doorstaan. In moderne kruidengeneeskunde worden hazelaarbladeren nog steeds gebruikt om de bloedsomloop te stimuleren en de galafscheiding te bevorderen. Zo blijft de hazelaar, ondanks zijn bescheiden rol in de klassieke geneeskunde, een interessant en nuttig ingrediënt in de wereld van kruidenremedies.
Opmerking: Wees altijd voorzichtig als u zonder kennis van zaken gebruikt maakt van planten. Laat u begeleiden door een deskundig herborist(e) of arts. Lees ook onze disclaimer onderaan deze pagina.
Decleene, M., Lejeune, M.C., (1999) Compendium van rituele planten in Europa. (2008) Gent/Mariakerke: Mens en cultuur uitgevers.
Abe J. van der Veen, De symboliek van bomen. 2012, ISBN 9789461932013
Dit artikel is gedeeltelijk ontleend aan onze mederedacteur Nic Carsauw, Wilde natuur in Mechelen: https://www.wildenatuurinmechelen.be/hazelaar/
https://www.floravannederland.nl/planten/hazelaar
https://www.ecopedia.be/boom/hazelaar
https://www.onzenatuur.be/artikel/hazelaar-is-er-vroeg-bij
https://mens-en-gezondheid.infonu.nl/natuurgeneeswijze/120375-de-geneeskracht-van-hazelaar.html
https://www.hunebednieuwscafe.nl/2017/01/hazelaar/
https://www.kerknet.be/kerknet-redactie/artikel/hazelaar-beschermt-tegen-onheil-en-geeft-heerlijke-hazelnoten
https://www.dehippevegetarier.nl/gezondheid/gezonde-voeding/de-gezondheidsvoordelen-van-hazelnoten/
http://www.sherpaz.nl/scouting/db/materiaallijst/technieken/bomen/bomen/hazelaar.asp
Wie in de winter – vanwege een gebrek aan andere opties – steeds meer geobsedeerd raken door mos zijn zonder twijfel de botanici. Je weet wel, die door een plantenloep starende individuen die graag op de knieën of – erger nog – plat op hun …
Al in december beginnen de bladrozetjes van de Kleine veldkers (Cardamine hirsuta) stiekem op te duiken. Het zaadje, dat al in de winter begint te kriebelen, heeft zo’n haast dat het soms al in december tevoorschijn piept. Alsof het niet kon wachten om de wereld …
In diverse steden wordt door de stedelijke groendienst een inspanning gedaan om zeldzame of haast verdwenen plantensoorten opnieuw te introduceren. Zo ook in Brugge! Langs de vestingwallen zijn begin februari her en der onder de bomen de felgele bloempjes van de winterakoniet (Eranthis hyemalis) te vinden.
Wie de winterakoniet niet kent neemt het bloempje vaak voor een – wel heel er vroeg bloeiende – boterbloem. En dat is niet verwonderlijk want de winterakoniet behoort tot dezelfde plantenfamilie, namelijk de Rranonkelfamilie (Ranunculaceae).
Zodra de sneeuw en vorst uit de grond is in het vroege voorjaar zullen de groene bladerkransjes en felgele bloempjes zich tonen. Op een zonnige, zachte winterdag zullen de eerste bijtjes en de eerste hommels het gele hartje van deze bloem proberen te veroveren op zoek naar verse pollen. Eind januari of begin februari beginnen de delicate gele bloemen van de winterakoniet te bloeien. Vaak staan ze in de buurt van die andere vroege vogel: het sneeuwklokje. Daarmee kondigen ze het einde van de winter en het prille begin van de lente aan. “Eén zwaluw maakt de lente niet!” luidt het spreekwoord, en dat geldt evengoed voor de winterakoniet. Het gebeurt tegenwoordig niet elk jaar meer, maar soms piepen de gele bloempjes onder een laagje sneeuw door. Een echte winterbloeier dus. Het bloeit, maakt zaad, en is weer verdwenen voordat de bladeren van de meeste struiken en bomen uitkomen.
Het is een zogenaamde stinzenplant. Stinzenplanten – ook wel eens als stinsenplanten met een “s” geschreven – is een verzamelnaam voor een bijzondere groep verwilderende voorjaarsbloemen. Het zijn vooral bol-, knol- en wortelgewassen die vanaf circa de 16e eeuw werden aangeplant op buitenplaatsen, rondom kastelen en landhuizen.
Kenmerkend voor stinzenplanten is dat ze op oude buitenplaatsen zijn verwilderd en ingeburgerd. Er zijn plekken waar het voormalig landhuis niet meer staat, maar waar de stinzenplanten ieder jaar nog steeds uitbundig bloeien. Het is een prima plantje voor onder bladverliezende struiken.
Op donkere regenachtige dagen blijven de tere bloempjes gesloten. Maar zodra de prille winterzon tussen de nog bladloze takken door schijnt, wordt door de kroonbladen nectar afgescheiden. En dan gebeurt iets wonderbaarlijks. De buitenste krans van meeldraden opent zich het eerst. Nadat de helmdraden zich gestrekt hebben liggen ze met hun knopjes precies boven de opening van de nectarbakjes. Insecten kunnen niet anders dan langs de hokjes strijken en daaruit wat meenemen. De volgende dag draaien de meeldraden van die buitenste krans zich naar buiten. Nu komen de meeldraden van de tweede krans, die iets meer naar binnen gelegen zijn, op de plaats van de eerste. De volgende dag de derde krans enz… Omdat de insecten komen aanvliegen op het midden van de bloem is kruisbestuiving op die manier vrijwel verzekerd.
In de gedurende de nacht gesloten bloemen kan trouwens ook zelfbestuiving plaatsvinden.
Bronnen en meer informatie
https://www.ecopedia.be/planten/winterakoniet
https://www.floravannederland.nl/planten/winterakoniet
https://nl.wikipedia.org/wiki/Winterakoniet
https://waarnemingen.be/species/6749/
https://www.compo.be/nl/advies/planten/tuinplanten/winterakoniet
We zijn ondertussen aanbeland bij het laatste deel van onze reeks over korstmossen. Dit artikel is een bijdrage van onze redacteur Nic Carsauw uit Mechelen. Nic is ook de auteur van Wilde natuur in Mechelen. Het kopjesbekermos (Cladonia fimbriata) is een korstmos uit het geslacht Cladonia. Ik …
Herken je ook dat moment waarop je een tweeling bijna niet uit elkaar kunt houden? Laat staan drielingen. Ze lijken op elkaar als twee erwten in een peul, toch? Maar wacht, wat dacht je van korstmossen? Die zijn geen tweelingen, nee, dat zijn twintiglingen – …
Tot nog toe hadden we het voornamelijk over korstvormige korstmossen (bvb. muurschotelkorst, plat dambordje en kalkschotelkorst) en bladvormige korstmossen (bvb. groot dooiermos, witstippelschildmos en heksenvingermos). Maar er zijn ook korstmossen die een struikvormige structuur hebben. Een voorbeeld hiervan is het open rendiermos.
Open rendiermos (Cladonia portentosa) is een korstmos uit de familie Cladoniaceae. Het groeit op hout en op de grond. Het is het meest algemene rendiermos in de binnenduinen, heide en stuifzanden. In de stad moet je open rendiermos dus niet meteen gaan zoeken, en al zeker niet in drukke winkelstraten of platgetreden paden. Maar voor de volledigheid willen we het hier toch bespreken.
We vonden het rendiermos in een stukje heidereservaat in Ryckevelde bos in de onmiddellijke buurt van Brugge.
Cladonia portentosa komt in verschillende regio’s over de hele wereld voor. Het vormt dichte, getufte matten die lijken op miniatuurbossen. Dit korstmos bestaat eveneens uit een symbiotische relatie tussen een schimmel en een alg of cyanobacterie. Het is een langzaam groeiend organisme dat gedijt in barre omstandigheden, zoals lage temperaturen en bodems die weinig voedingsstoffen bevatten.
Rendiermos kan onder extreme omstandigheden overleven. Koude, droogte, hitte, het lijkt dit ‘plantje’ absoluut niet te deren. De naam zegt het al: rendiermos dankt z’n naam aan de gelijkenis met rendiergeweien, en niet aan het feit dat rendieren ze in strenge winters eten. Dit doen ze niet eens graag, want rendiermossen zijn bitter en er zit weinig voedingswaarde in.
Rendiermos-soorten produceren usninezuur. Men neemt aan dat het de korstmossen tegen ultraviolette straling beschermt en door zijn intens bittere smaak korstmossen beschermt tegen begrazing.
Rendieren eten eigenlijk alleen maar korstmossen als ze echt niets anders kunnen krijgen. Maar dat is op veel plekken in het noorden van de Scandinavische landen iedere winter het geval.
Nota: op sommige websites wordt precies het tegenovergestelde gesuggereerd. (Zie: “In sommige gebieden, zoals in Lapland, is rendiermos het hoofdvoedsel van het rendier.” Wikipedia)
Het open rendiermos heeft een sterk vertakt, struikvormig uiterlijk, waarvan de takken hol zijn. De toppen zijn naar alle kanten gericht en er bevinden zich geen blaadjes aan de takken. De kleur van het korstmos is groengrijs. Vruchtlichamen worden zelden gevormd.
Afgezien van zijn ecologische betekenis, wordt open rendiermos in sommige culturen ook gebruikt in de traditionele geneeskunde. Vanwege zijn uiterlijk wordt het soms gebruikt in kerststukjes. De gevoeligheid van dit korstmos voor veranderingen in het milieu maakt het een onderwerp van wetenschappelijk onderzoek voor het monitoren van de gezondheid van ecosystemen en de gevolgen van klimaatverandering.
Hoewel het historisch gezien voor verschillende doeleinden is gebruikt door inheemse volkeren, zoals isolatie, beddengoed en rookvlees, wordt het niet vaak aangewend, tenzij bijvoorbeeld in bloemstukken en miniatuurbouw.
Rendiermos behoort tot de korstmossen die van nature groen of grijs van kleur zijn. Rendiermos volledig ondergedompeld in een verf op waterbasis en is niet schadelijk voor dier en milieu. Men kan er prachtige mos schilderijen, kerst- of bloemstukjes mee maken!
Het is online verkrijgbaar. (Zie bronnen)
Hoewel rendierkorstmos binnen sommige culturen in de traditionele geneeskunde gebruikt werd, is het belangrijk op te merken dat wetenschappelijk bewijs voor specifieke medicinale toepassingen zeer beperkt is. Het traditionele gebruik van rendierkorstmos varieert tussen verschillende inheemse gemeenschappen. Enkele mogelijke medicinale toepassingen die worden toegeschreven aan rendiermos zijn:
Het is van cruciaal belang om de medicinale toepassingen van rendiermos met de nodige voorzichtigheid te benaderen en te overleggen met deskundigen in de gezondheidszorg. Hoewel traditionele kennis inzichten kan verschaffen, is wetenschappelijk onderzoek noodzakelijk om de effectiviteit en veiligheid van het gebruik van rendiermos voor medicinale doeleinden te valideren en te begrijpen.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Open_rendiermos
Rendiermos kopen
https://www.bol.com/be/nl/s/?searchtext=rendiermos