Onlangs stuitte ik op een adembenemende ontdekking midden in het groene hart van Brugge: een zeldzame wilde orchidee, verscholen in het gras. Een magisch moment, maar de identiteit van deze mysterieuze schoonheid bleef aanvankelijk een raadsel. Was het de bergnachtorchis of toch de welriekende nachtorchis? …
In deel 2 over ereprijs gaan we dieper in op het medicinaal gebruik. Rembert Dodoens, ook bekend onder zijn gelatiniseerde naam Rembertus Dodonaeus (Mechelen, 29 juni 1517 – Leiden, 10 maart 1585)was een plantkundige en arts uit de Zuidelijke Nederlanden. In 1554 verscheen in het Nederlands …
“Alles wat de mens nodig heeft voor gezondheid en genezing is door God in de natuur geleverd; de uitdaging van de wetenschap is om het te vinden.”
(Paracelsus)
Met dit citaat in het achterhoofd ging ik opnieuw – nu al voor de zesde keer – ‘op safari in Brugge’. Elke keer dat ik de stad intrek voor een ontdekkingstocht, kom ik steeds weer nieuwe planten tegen, ontmoet ik fascinerende en geïnteresseerde mensen, en word ik verwonderd door de immense biodiversiteit en de opmerkelijke veerkracht van de natuur die zichzelf herstelt na elke “aanslag”.
Ik vond opnieuw enkele “speciale” gevallen, als ik ze zo mag noemen. Een super medicinale plant als IJzerhard(Verbena officinalis), een avontuurlijke tuinvlieder als Knopige ooievaarsbek (Geranium nodosum), Blauw glidkruid (Scutellaria galericulata) en eentje zonder hoogtevrees op de muur van het Engels klooster: Gele helmbloem (Pseudofumaria lutea).
Vandaag ging mijn tocht door Brugge langs de Rolweg, de Guido Gezelletuin, het “Hemelrijk”, de Oliebaan en de Potterierei. Ik nam weer heel wat foto’s. 165 om precies te zijn. Dus heb ik mij moeten beperken bij het maken van de volgende fotografische impressie. Ik hoop dat u er van geniet.
Lang geleden, in het koninkrijk van de Frankische koning, waar de zon goud glansde over de groene heuvels en de wind fluisterde door de eeuwenoude bossen, leefde een oude vorst die bekend stond om zijn eerlijkheid en oprechtheid. Geliefd door zijn onderdanen, droeg hij de …
Wanneer je door de betoverende straten en langs de schilderachtige kanalen van Brugge wandelt, word je overweldigd door de uitbundige bloei van de muurfijnstraal (Erigeron karvinskianus). Van de vroege lente tot diep in de herfst transformeert deze plant het straatbeeld met zijn delicate bloemen, een …
Wie heeft er niet als kind met kleefkruid (Galium aparine) gespeeld? Je gooide het naar je vriendjes en het bleef dan in hun haar of op de klederen hangen.
Kleefkruid behoort – net als lievevrouwebedstro – tot de familie van de Sterbladigen (Rubiaceae).
Naamgeving
Galium komt van het Griekse gala (melk). Kleefkruid werd vroeger gebruikt als een natuurlijk stremsel in de melk. Van deze melk, gegoten en gezeefd door een dikke prop kleefkruid, werd kaas gemaakt.
De wetenschappelijke soortnaam aparine is afgeleid van het Griekse woord apaireo, hetgeen betekent “ik grijp” of “ik pak beet”.
Ook de Nederlandse naam verwijst daar duidelijk naar. De gehele plant, ook het zaad, is bedekt met piepkleine, kromme, stekelige haartjes die zich vasthechten aan allerlei voorwerpen – vooral kleren en vachten. Ter illustratie: zie bijgaande foto.
Vele volkse namen duiden ook op dit ‘kleven’ of ‘klitten’ en andere daarmee verwante eigenschappen. We laten hieronder een selectie volgen die voor zichzelf spreekt: Jan-kleef-an, Jan-plak-an, katteklauwen, klef-klef, kleine klit, kletteklauw, kliskruid, klitkruid en klevers.
De dofgroene, vierkantige stengels zijn behaard en maar weinig vertakt. Meestal hangen ze tussen andere planten. Ze zijn slap en breken gemakkelijk. Ze ranken zich overal tussen en worden daarom gevreesd in akkers omdat ze zelfs de landbouwmachines kunnen doen vastlopen.
Beschrijving en voorkomen
De piepkleine bloemen zijn slechts anderhalve tot twee millimeter groot. (Zie foto bovenaan). Uit deze bloemen ontstaan kleine vruchtjes met vele haakjes eraan. De vruchten zitten twee aan twee en zijn 6 à 8 mm groot. De vruchtjes hebben nog meer haakjes dan de stengel. Daardoor blijven ze hangen in de vacht van harige dieren en in de kleding van mensen. Zo worden de vruchten over grote afstand verspreid, waardoor kleefkruid op veel plaatsen voorkomt.
Onkruid?
Kleefkruid groeit graag op omgewoelde grond en is daarom vaak te vinden op akkerlanden. Meestal heeft de eigenaar van de grond een hekel aan het snelgroeiende kruid, omdat het gekweekte gewassen overwoekert. Graangewassen die “verontreinigd” zijn met kleefkruidzaad mogen niet als voedingsgraan voor de mens verkocht worden. Het mag wel als voer voor dieren dienen, maar levert bij de verkoop een stuk minder op. Vandaar dat kleefkruid vaak met gif wordt uitgeroeid.
Kleefkruid wordt vanwege zijn woekerend karakter vaak alleen maar als lastig onkruid gezien. Ten onrechte! Bij prehistorische opgravingen zijn kleefkruidvruchtjes gevonden die waarschijnlijk gebruikt werden om melk te stremmen. De wortel van kleefkruid werd (wordt) gebruikt als verfmiddel om een rode kleur te krijgen. Waarschijnlijk werd het ook gegeten. Toppen en jonge bladeren zijn een voedzame en gezonde groente (niet rauw, maar stomen, in de soep of in een omelet). Verder werd er koffie van gemaakt. Geroosterd en gemalen zaad is een redelijke koffiesurrogaat.
Nuttig
Vroeger bestonden er geen “on”kruiden, ofwel nutteloze kruiden, en ging men met respect met de gewassen om. Men geloofde dat de Schepper alleen maar nuttige kruiden aan de aarde had gegeven. Als men last had van een “vervelende” plant, werden de wijze mannen of vrouwen erbij gehaald en werd de plant onderzocht. Men wreef het kruid over de huid. Als er na enkele uren geen vervelende reacties volgden, aten ze van de plant of maakten er thee van. Ook mediteerde men bij de plant. Op die manier probeerde men de geheimen ervan te ontrafelen. Er werd net zo lang doorgezocht totdat het nut van het kruid was ontdekt.
Gelukkig heeft men het nut van kleefkruid ontdekt. In de geschiedenis moet er veelvuldig gebruik van gemaakt zijn, want het kruid kent diverse medicinale eigenschappen.
Medicinaal
Kleefkruid is soms ook op straat te vinden
Kleefkruid is een eeuwenoud middel voor huidkwalen en bloedzuivering en is nog steeds een populair middel voor een ‘’grote schoonmaak’’ van het lichaam. Kleefkruid is vochtafdrijvend en werkt bij darm- en galklachten. Kleefkruid is een belangrijk kruid voor het lymfestelsel. Er is een tinctuur op de markt ter ondersteuning bij gezwollen lymfeklieren en bij sommige huidaandoeningen, zoals droge eczemen.
Het sap van kleefkruid is huidreinigend en ontsmettend en is vooral bij veel droge huidaandoeningen in te zetten. Het verzacht de zonverbrande huid. Kompressen van fijngewreven bladeren kunnen helpen op blaren, schaafwonden en kneuzingen. Dit helpt ook zweren, wonden en steenpuisten sneller te genezen. Het sap kan ook ondersteunen bij psoriasis, eczeem en schimmels. Laat het op de huid indrogen en was het af voordat er nieuw sap wordt opgedept. Kleefkruid wordt zelfs ingezet bij de behandeling van huidkanker.
Eczeem kan worden behandeld door de aangetaste plek in te smeren met kleefkruid sap of door een zalf te maken van kleefkruid.
Inwendig ondersteunt kleefkruidthee of het sap het afweersysteem en bevordert het de uitscheiding van afvalstoffen en gifstoffen uit het lichaam. Het helpt bij gezwollen lymfeklieren, terugkerende blaasontstekingen, amandelontsteking, nierontsteking, prostaatproblemen en urinewegproblemen, vocht vasthouden en opgezette keelklieren. Bij dit laatste is een combinatie van thee drinken en zalf van botervet met vers sap in een kompres aanbevolen. Het kompres eenmalig gebruiken en nadien weggooien.
Door water te koken en de gewassen, jonge blaadjes 10 min. te laten trekken, maak je een thee, die reinigend werkt en daardoor goed is voor je huid en zuiverend voor alle organen die afvalstoffen moeten verwerken. Door de bloedverdunnende werking van de stof coumarine, plas je de afvalstoffen sneller uit. Echt een aanrader in het voorjaar in combinatie met andere kruiden in een reinigingskuur. Ook bij verminderde weerstand, na ziekte of medicijngebruik.
Eetbaar?
De hele plant is eetbaar, maar vooral de jonge blaadjes zijn lekker door de soep, door de rijst of bij de vis. Pluk de blaadjes voordat er zaadjes aan de plant komen. Kleefkruid kun je kort koken en serveren als groente, stamppot van maken met aardappels en combineren met andere groente of door de rijst doen. Na het koken kleeft het niet meer. Het smaakt een beetje bitter. Met kaas is het dan ook een lekkere combinatie. Op internet zijn verscheidene gerechten te vinden.
Opgepast: Door de aanwezigheid van coumarine, een natuurlijke bloedverdunner, mag kleefkruid niet samen met bloedverdunners worden gebruikt. Ook samen met plastabletten kun je kleefkruid beter niet gebruiken. Een teveel aan coumarine kan trouwens weer worden tegengegaan met het eten van vitamine K-rijke groente.
Rembert Dodoens (1518-1585)
Rembert Dodoens (1518-1585) schrijft :
“Cleefcruyt heeft vele cleyne viercantighe rouwe stelen/ met vele ledekens/ daer aen wassen langhe smalle bladerkens/ rontsomme die ledekens sterrewijs gheset ghelijck aen die Rotte/ maer veel minder ende rouwer/ ende van dese selve ledekens wassen andere ghelijcke steelkens/ draghende cleyne witte bloemkens/ ende daer naer/ ront rouw saet/ meest twee op een steelken. Dit heel cruyt met stelen bladeren ende saet blijft al om aenhanghende als aengheruert wordt/ ende es zoo rouw dattet over die tonghe ghestreken/ die tonghe doet bloeyen.”
(Bron: Cruijdeboeck deel 4 capitel 62, bladzijde 574-575)
En: “De herders pleghen dit cruydt in het melck te steken, soo blijven alle hayren die daer in zijn, aen de rouwigheyt van dit cruydt hangen.“
Dit laatste vinden we reeds bij Dioscorides (eerste eeuw na Chr.) vermeld. Dodoens schrijft nog verder over de plant:
“Men noemt et oock in ’t Griex Philanthropos, al oftmen seyde Menschenvriendt, om dattet aen de cleederen soo vast houdt ende cleeft.“
Ook voor dieren
Ook voor dieren is kleefkruid goed. Paarden zijn er gek op.
Kleefkruid wordt bij paarden veel gebruikt voor de smering en het behoud van soepele gewrichten en de ondersteunt de afvoer van afvalstoffen. Om die reden kan het ook goed worden ingezet voor de ondersteuning van de huid. Paarden vinden Kleefkruid heerlijk en krijgen er vaak een schitterend glanzende vacht van!
Heb je kippen, geef ze dan af en toe wat kleefkruid, daar zijn ze gek op. Ook een konijn of cavia zal je dankbaar zijn.
Kleefkruid
Bronnen en meer informatie
Onze mede-redacteur Andrea Bleeker heeft het op haar website “Kruidengeheimen” ook over het kleefkruid. Dit artikel is gedeeltelijk gebaseerd op haar tekst. We bevelen de website van Andrea ten zeerste aan.
Leren schoolkinderen nog met pen en inkt schrijven? Met zo’n ouderwets ballonpennetje en die koningsblauwe inkt? Ik had in ieder geval het geluk om dat in mijn kinderjaren wél te doen. Ja, dat was nog eens een ervaring! We schreven traag, want traag is vaak …
Ik ga een overbodige vraag stellen: “Wie kent het madeliefje niet?” Natuurlijk kennen we dat lieflijke plantje allemaal. Het madeliefje (Bellis perennis) straalt in al zijn eenvoudige pracht. Iedereen kent dit charmante bloemetje, dus een uitgebreide beschrijving is overbodig. Deze schoonheid bloeit bijna het hele …
Zondag 26 mei 2024 Stap om de veertien dagen mee in een levendige, stedelijke wildernis tijdens een opwindende en verbluffende stadssafari! Ga op ontdekkingsreis langs smalle steegjes en betoverende stadskanalen, en laat je betoveren door de verborgen pracht van de stadsplanten. Laat je verbazen door de adembenemende vondsten die we doen en dompel jezelf onder in het fotografische verslag van deze bruisende ontmoetingen met de natuur te midden van de drukte van de stad!
Kruipende boterbloem (Ranunculus repens)
Robertskruid (Geranium robertianum)
Zomereik (Quercus robur) op een kademuur in de Hof Arents te Brugge
Schijfkamille (Matricaria discoidea)
Mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas)
Liggende vetmuur (Sagina procumbens)
Kleinbloemige amsinckia (Amsinckia micrantha)
Tuinwolfsmelk (Euphorbia peplus)
Look-zonder-look (Alliaria petiolata)
Grote ratelaar (Rhinanthus angustifolius)
Zachte ooievaarsbek (Geranium molle)
Rode spoorbloem (Centranthus ruber)
Sneeuwwitte veldbies op een kademuur langs de Reie te Brugge
Schijnaardbei (Potentilla indica)
Purper viooltje (Viola riviniana Purpurea)
Muurvaren (Asplenium ruta-muraria)
Kluwenhoornbloem (Cerastium glomeratum)
Dagkoekoeksbloem
Rode schijnspurrie
Klaproos
Schijnaardbei of sieraardbei (Potentilla indica, synoniem: Duchesnea indica)
Onlangs vond ik aan de boorden van het Minnewater te Brugge de bijenorchis. De bijenorchis is een wilde orchidee. De Nederlandse naam wordt ontleend aan het feit dat onderlip op een bij lijkt. Die onderlip is opgebold, meestal bruin met een gele tekening en harig …
In de betoverende maand mei is deze plant een onmisbaar onderdeel van ons landschap, meestal op het platteland maar ook in de stad. Overvloedig aanwezig, siert het de wegbermen langs het schilderachtige kanaal Brugge-Oostende, de oevers van oude vestingwallen en wegbermen. Op een trottoir in …
Als je de wetenschappelijke Latijnse naam – Geum urbanum – bekijkt, snap je meteen waarom deze plant vaak in de buurt van steden en dorpen te vinden is. Het woord “urbanum” betekent namelijk “stad”. Het is dan ook geen verrassing dat je dit kruid op verschillende plekken nabij woonkernen tegenkomt.
Ik vond deze plant onder andere in het Venkelstraatje en de Hugo Verriesstraat in Brugge, maar je zult hem vast ook in jouw buurt zien. De plant is heel makkelijk te herkennen aan de opvallende vruchten. (Zie foto) Ze hebben duidelijk haakvormig gekromde naalden, waardoor ze makkelijk in de vacht van dieren (of in de kleding van mensen!) blijven hangen en zo over grote afstanden verspreid kunnen worden.
De naam nagelkruid verwijst naar de kruidnagelgeur van de wortels. Daarmee hebben we zowel de Nederlandse als de Latijnse naam zo goed als verklaard.
De haakvormige vruchtjes van Geel nagelkruid
Voorkomen
Geel nagelkruid is een in de Benelux vrij algemeen voorkomende, 30-60 cm hoge kruidachtige plant uit de rozenfamilie (Rosaceae). De plant groeit op basische, droge tot vochtige bodems. Hij houdt van wat stikstof in de bodem. Behalve in voedselrijke bosranden en in struwelen komt geel nagelkruid voor in meer verstedelijkte milieus, zoals tuinen, parken en braakliggende terreinen.
Beschrijving
Bloeiende planten van Geel nagelkruid roepen wellicht in eerste instantie het idee op dat je te maken hebt met boterbloemen. Maar als de bloemen beter bekeken worden zie je dat ze een brede bloembodem hebben en naast de kelk een bijkelk. Uit een korte, dikke wortelstok groeit een rechtopstaande, vertakte stengel. De bladeren zijn geveerd, waarbij de onderste stengelbladeren een vergroot topblad hebben. De plant heeft vrij grote steunblaadjes.
De langgesteelde, alleenstaande bloemen hebben groene kelkbladen en vijf gele, afstaande kroonbladen. De kroonbladen zijn ongeveer even lang als de kelkbladen. Van bovenaf gezien wisselen kelk- en kroonbladen elkaar af. De rechtopstaande bloemen zijn ongeveer 1 cm groot. De plant bloeit van mei tot in september en oktober. Na de bloei slaan de kelkbladen terug.
Het nagelkruid heeft een dikke en korte wortelstok.
De typische bloemen van Geel nagelkruid
Is Geel nagelkruid eetbaar?
De wortelstok met kruidnagelaroma kan gebruik worden in de keuken. Het aromatisch blad is eetbaar.
Nagelkruid heeft een verrassend rijke geschiedenis! In de middeleeuwen was het een geheim ingrediënt voor kruidenwijn, maar dat is nog niet alles. Dit wonderkruid werd ook aan bier toegevoegd om te voorkomen dat het zuur werd. En als dat je nog niet versteld doet staan: in die tijd stond nagelkruid ook bekend als het gezegende kruid. Inderdaad, dit plantje was niet zomaar een kruid, maar een ware middeleeuwse schat!
Vandaag de dag blijft nagelkruid verbazen met zijn veelzijdigheid in zowel de keuken als de medicijnkast. De gedroogde bladeren zijn perfect voor het zetten van een heerlijke thee, maar wist je dat je de verse bladeren ook kunt gebruiken om je soepen en salades een unieke smaak te geven?
Maar dat is nog niet alles! De wortel van nagelkruid is een echte schat. Je kunt er niet alleen thee van maken, maar ook gebruiken als smaakmaker. Deze wortel bevat eugenol, dezelfde krachtige stof die je in kruidnagels vindt. Hoewel eugenol in grote hoeveelheden gevaarlijk kan zijn, staat het ook bekend om zijn desinfecterende en pijnstillende eigenschappen.
Kortom, nagelkruid is niet alleen een culinaire ontdekking, maar ook een verrassend geheim wapen voor gezondheidsliefhebbers!
Medicinaal gebruik
Nagelkruid was vroeger een bekend heksenkruid en heeft een fascinerende geschiedenis als medicinale plant. Vroeger werd het gebruikt om maag- en darmproblemen en diarree te behandelen. Een kop thee van nagelkruid werkt samentrekkend en verzacht hoest. Maar dat is nog niet alles! Deze veelzijdige plant kan ook dienen als gorgeldrank en mondspoeling tegen ontstoken slijmvliezen en kiespijn.
Geum urbanum wortelinfusies en afkooksels kunnen extern gebruikt worden om de bloeding en ontsteking van tandvlees (gingivitis) en slijmvliezen te verminderen.
In de Middeleeuwen werd het “het gezegende kruid” genoemd, een vroegere botanische naam Herba benedicta is hiervan afgeleid. Zo stelt de Ortus Sanitatis uit 1491: “Waar de wortel hiervan in een huis bewaard wordt, kan de satan niets uitrichten“, en “als een man dit kruid draagt, kan geen giftig beest hem deren“.
Nagelkruid zit boordevol nuttige stoffen zoals flavonoïden, tannine en essentiële oliën. Eén van de opvallendste essentiële oliën in nagelkruid is eugenol, bekend om zijn krachtige geneeskrachtige eigenschappen. Deze plant is dus niet alleen een wondermiddel uit het verleden, maar ook een waardevolle toevoeging aan je kruidenkast!
(Bron: Wikipedia en Elseviers gids van eetbare en geneeskrachtige planten, door dr. Edmund Launert, ISBN 90 10 04373 8)
Heksenkruid
Heksenkruid op de stoep
Heksenkruiden zijn planten die volgens overleveringen werd gebruikt door zogenaamde ‘heksen’ en ‘kruidenvrouwen’ vanwege hun bijzondere werking. Het is belangrijk te weten dat heksenkruiden of delen daarvan stoffen bevatten met hallucinogene, verdovende, geneeskrachtige, rustgevende of andere krachtige effecten. Deze planten zijn vaak giftig en kunnen gevaarlijke gevolgen hebben als ze niet op de juiste manier worden gebruikt. Het is essentieel om voorzichtig te zijn en goed geïnformeerd te blijven bij het omgaan met deze mysterieuze planten.
Een weetje
Geel nagelkruid is de waardplant van de aardbeivlinder (Pyrgus malvae).
Disclaimer
De auteurs van Stadsplanten.be zijn niet verantwoordelijk voor eventuele schade, van welke aard dan ook, als gevolg van het gebruik van planten voor medische of culinaire doeleinden. De auteurs kunnen niet aansprakelijk gesteld worden voor aanspraken die voortkomen uit de verkeerde determinatie van een kruid of het verkeerde gebruik ervan in de ruimste zin van het woord. Lees in dat verband ook de uitgebreide disclaimer elders op deze website. Klik hier!
In een andere bijdrage hadden we het over de kleine ratelaar, een vrij zeldzame plant. Vandaag hebben we het over zijn broer, de grote ratelaar, die we vonden in het Begijnhof te Brugge. De grote ratelaar behoort ook tot de Bremraapfamilie (Orobanchaceae) en is in …
In deel 3 over de gewone smeerwortel geeft onze mederedacteur Andrea Bleeker praktische tips over het medicinaal gebruik van smeerwortel. We danken Andrea voor de toestemming om haar artikel te gebruiken als basis voor de hiernavolgende tekst. Praktische tips voor medicinaal gebruik. Smeerwortel is een …
Dwaal even met me mee door de stenen jungle van de stad, waar het leven zich op verrassende plekken verstopt. Ik ben Marc Willems, een gepassioneerde gepensioneerde leraar, gedreven door een brede waaier aan interesses! Mijn hart klopt sneller bij het zien van de urbane flora. Ik neem je graag mee op een safari door Brugge (Be). Via deze fotogalerij en de website Stadsplanten.be deel ik met jou mijn fascinatie voor deze unieke planten die onze stedelijke landschappen opfleuren. Laat me je inspireren en je laten zien hoe wonderlijk en divers het plantenleven in de stad echt kan zijn!