Op zoek naar vogelmuur (Stellaria media)? Dan zal u niet lang hoeven te zoeken. Ook niet in het stadscentrum. Onlangs vond ik het zelfs tegen een gevel in Brugges drukste winkelstraat. Het nederige plantje is een constante metgezel in de stad; vaak te vinden op trottoirs, …
Wat een onverwacht mooie Paasmaandag beleven we! De atmosfeer straalt puur lentegeluk uit en de weergoden spelen het spel mee. Terwijl de weersvoorspellingen dagenlang regen beloofden, blijven de dreigende buien op afstand en verwent de zon ons af en toe met haar stralen. Het is …
Het officiële startschot van de astronomische lente is nog maar net gegeven en de stinkende gouwe is al onmiddellijk aan een groeispurt begonnen. Je vindt de plant op verwilderde plekken, tegen gevels, op muren en tal van andere plaatsen. Door de zachte maand maart verschijnen hier en daar al de gele bloempjes waarmee de plant ons tot diep in de herfst zal verblijden.
Stap binnen in de magische wereld van Chelidonium majus, een plant met meer geheimen dan haar naam doet vermoeden! Laat je niet misleiden door de titel ‘stinkende gouwe’. Achter die weinig vleiende naam – schuilt een betoverende, maar misleidende schoonheid. Bij kneuzing van de stengel komt er een oranje, onaangenaam geurend sap vrij.
Dioscorides
Wist je dat deze mysterieuze plant ook wel ‘zwaluwkruid’ wordt genoemd? In de eerste jaren van de jaartelling verbleef de Griekse arts Pedanius Dioscorides (circa 40-90 na Chr.) in Rome, waar hij diende als chirurg in het leger van keizer Nero. Gedurende deze tijd bestudeerde hij planten met medicinale eigenschappen in het hele keizerrijk. Hij compileerde zijn bevindingen in een vijfdelige encyclopedie over kruidengeneeskunde, de ‘materia medica’.
Stinkende gouwe, die hij Chelidonion noemde, kreeg zijn naam vanwege de vermeende associatie met zwaluwen. Dioscorides suggereerde dat de bloeiperiode van stinkende gouwe samenvalt met de aankomst van zwaluwen in het voorjaar en hun vertrek in het najaar. Volgens hem zouden zwaluwen het sap van deze plant ook gebruiken om de ogen van hun blindgeboren jongen te openen.
Wrattenkruid
Stinkende gouwe op een muur in de Balstraat (Brugge)
En wat dacht je van de naam ‘wrattenkruid’? Eeuwenlang hebben mensen het geeloranje melksap van deze plant gebruikt bij de behandeling van wratten, likdoorns en eelt. Laat ons eerlijk zijn… ik heb deze behandeling zelf – met gering succes overigens – ook nog toegepast of aangeraden. Ik zou dat nu niet meer doen! Een dermatoloog kent veiliger en doeltreffender middelen om wratten te verwijderen. Want pas op… achter de (vermeende) genezende krachten van de stinkende gouwe schuilt een duister geheim: het gele sap is giftig en kan huid en slijmvliezen aantasten. Bij het plukken van deze plant is het dragen van handschoenen geen overbodige luxe! En als je het gele melksap aan je handen krijgt, ga dan daarna niet in je ogen wrijven.
Hoe herken je de stinkende gouwe?
Stinkende gouwe is een mooie plant die het hele jaar door groen blijft. Zelfs in de winter kan je nog groene planten vinden. Deze plant heeft een dikke wortelstok met veel zijwortels, waardoor ze stevig verankerd zit in de grond. Als je de wortel breekt komt er oranje sap vrij.
Met bewonderenswaardige gratie hervat stinkende gouwe haar groei in het vroege voorjaar. Haar bladeren, diep ingesneden en gerangschikt in een rozet, tonen een prachtig contrast tussen hun frisgroene bovenkant en blauwgroene onderkant. Ze zijn delicaat bedekt met fijne haartjes en diepe insnijdingen, een eigenschap die sommigen doet denken aan eikenbladeren. Het laatste blaadje, groter dan de rest, draagt bij aan haar majestueuze uitstraling.
Mierenbroodje
Het witte mierenbroodje aan de zaden
De zaden van de stinkende gouwe rijpen in een smalle zaaddoos die lijkt op een rechtopstaande sperzieboon. Deze zaaddoos bevat zwarte zaden met een wit vlezig aanhangsel, bekend als het “mierenbroodje”. Dit olieachtige aanhangsel is bijzonder aantrekkelijk voor mieren, die de zaden gretig verzamelen. De mieren nemen alleen het aanhangsel mee naar hun nest, waarbij ze onderweg de zaden verspreiden.
Habitats
Stinkende gouwe is een onvermoeibare pionier die zich niet laat tegenhouden door stoeptegels of muren. Ze bevolkt tal van habitats, en brengt een vleugje magie in onze stedelijke omgeving. Het is een lid van de papaverfamilie en groeit graag op een ruig stukje grond, stortplaatsen, muren en hagen. Opvallend graag vertoont de Stinkende gouwe zich op oude, verweerde muren, op droge plekken waar andere muurplanten het moeilijk hebben. De plant verspreidt zich even actief in tuinen en groeit vanuit een stevige wortelstok. Ooit kocht ik eens een klein plantje voor in mijn tuin. Ik ben het nooit meer kwijt geraakt. Bij zoverre dat het uiteindelijk overal begon te woekeren en ik wel verplicht was het zoveel mogelijk uit te trekken.
Legenden en rituelen
Volgens de legende verpletterde Christus de kop van een slang, waaruit de stinkende gouwe ontstond. Hierdoor kreeg de plant in de stengel het geelachtige melksap dat een scherpe en bijtende smaak heeft. In de Middeleeuwen werd de plant ook gebruikt om op het hoofd van een zieke te leggen om te bepalen of de persoon zou genezen. Als de zieke begon te huilen, werd geloofd dat genezing nabij was, maar als hij begon te zingen, werd de dood gevreesd.
Alsof het nog niet genoeg was, werd stinkende gouwe ook gedragen in combinatie met het hart van een mol in de jaszak. Op deze manier dacht men gevrijwaard te zijn van al het ongeluk en zelfs elke vijand te kunnen overwinnen!
Daarenboven gebruikten alchemisten de plant bij hun zoektocht naar de mysterieuze ‘steen der wijzen’. Alsof de plant de sleutel was tot het ontrafelen van alchemistische geheimen!
Ook heksen gebruikten in de middeleeuwen de stinkende gouwe in hun brouwsels en zalven. Alsof de plant een magische ingrediënt was dat hen de macht gaf over duistere krachten!
Giftig
Onderzoek heeft aangetoond dat dit melksap een remmend effect heeft op de normale celdeling. Wees dus gewaarschuwd: alle delen van de plant bevatten dit giftige sap.
Drink nooit thee van deze plant. Het is niet alleen giftig maar heeft ook afschuwelijk van smaak. En wees op uw hoede, want hoewel de stinkende gouwe ooit werd geprezen omwille van haar vermeende geneeskracht bij gal- en leverklachten, is het gebruik ervan vol risico’s. De plant herbergt ten minste 40 diverse alkaloïden, waarvan sommige bijdragen aan de toxische effecten ervan. Gerapporteerde bijwerkingen omvatten misselijkheid, duizeligheid en vermoeidheid. Ernstiger nog zijn de waarschuwingen voor mogelijke leverschade en hartproblemen. Daarom adviseren we om preparaten van stinkende gouwe alleen onder professionele begeleiding te gebruiken.
Zelfs in landen als China, waar traditionele geneeskunde hoog in het vaandel staat, schrijven artsen deze plant voor als pijnstiller, hoestonderdrukker en ontstekingsremmer bij aandoeningen zoals bronchitis en kinkhoest. Maar laat dit geen reden zijn om roekeloos te zijn. Blijf alert voor de gevaren die schuilen in de schijnbare wonderen van de natuur.
Medicinaal
In de traditionele volksgeneeskunde werd stinkende gouwe vroeger gebruikt voor verschillende medicinale doeleinden, zowel in Europa als in Azië. Het werd ondermeer ingezet tegen geelzucht, om de galproductie te stimuleren, tegen darmkwalen, als pijnstiller, om oogproblemen te behandelen en vooral om wratten te laten verdwijnen. Het gebruik van stinkende gouwe voor gal- en leveraandoeningen kan mogelijk verklaard worden vanuit de signatuurleer, waarbij het oranje-gele sap van de plant werd geassocieerd met gal.
Homeopathie
Chelidonium staat bovenaan de lijst van homeopathische geneesmiddelen voor het beheer van lever- en galblaasklachten. Het wordt op grote schaal gebruikt om tal van leverklachten te behandelen, waaronder leverpijn, vergrote lever, leververvetting, hepatitis en geelzucht. Met zijn werking op de galblaas is het gunstig voor het behandelen van galblaasstenen en galblaaspijn.
Chelidonium Compose Unda wordt gebruikt bij leveraandoeningen en wordt vooral aanbevolen bij intolerantie voor bepaalde geneesmiddelen of als draineermiddel van de toxines bij leveraandoeningen (hepatitis).
Twee potenties van Chelidonium (Ch-30, Ch-200) zijn getest op hun mogelijke antitumor- en enzymmodulerende activiteiten. Het homeopathische medicijn Chelidonium vertoonde anti-tumor en anti-genotoxische activiteiten en ook gunstig gemoduleerde activiteiten van sommige marker-enzymen. Microdoses Chelidonium kunnen effectief worden gebruikt bij de bestrijding van leverkanker.
Belangrijke waarschuwing
Ga niet op eigen houtje experimenteren met geneesmiddelen of homeopathische verdunningen op basis van planten. Deze site vervangt geen deskundig advies voor medische behandeling. Raadpleeg altijd een deskundig zorgverstrekker of arts. Lees daaromtrent onze disclaimer elders op deze site. https://www.stadsplanten.be/disclaimer-2/
Stinkende gouwe op YouTube
Over deze plant bestaat ook een heel mooi filmpje van onze mede-redacteur Andrea Bleeker.
Wit vetkruid groeit op steenachtige plaatsen, op muurtjes, dijken, in duinen, in bermen van autowegen en op voedselarme, open en droge plaatsen. Geen wonder dus dat we het in de binnenstad van Brugge vonden. Lekker tegen een gevel. Deze plant komt van oorsprong uit de …
Winterpostelein (Claytonia perfoliata) is een uitheemse eenjarige plant uit de bronkruidfamilie. De plant is tijdens de bloei gemakkelijk te herkennen aan de schotelvormige bladeren, waar de (bloei)stengel doorheen lijkt te groeien. Het is een klein gewas met een prachtige groene kleur, lekker knapperige, sappige blaadjes op …
Onlangs, op 26 maart 2024, volgden we in het Natuurcentrum Beisbroek (Brugge) een basiscursus mossen, onder leiding van dhr. Hans Vermeulen.
Stel je voor: een wereld waar eenvoud de essentie van elegantie vormt. In deze onverwachte rijkdom van de natuur schitteren mossen als de meest primitieve landbewoners, verstoken van wortels en vaatstelsels. Hun voortplanting is een mysterie dat zich niet zomaar prijsgeeft, een dans van leven en groei die onze verbeelding tart.
Maar wat betekent het eigenlijk om primitief te zijn? In de natuur ontvouwt zich een tapijt van mossen dat zich als een mantel over de grond uitstrekt, misschien zelfs over jouw eigen gazon. Alleen al in de Benelux gedijen zo’n 800 mossensoorten. Een schat die niet verborgen is, maar die slechts door enkelen wordt gewaardeerd.
Mossen worden als de meest primitieve landplanten gezien omdat ze geen wortelstelsel en vaatstelsel hebben. Maar… wat heet primitief?
Het zijn de specialisten als Hans Vermeulen die zich met bewondering en toewijding bezighouden met het ontrafelen van de geheimen van deze bescheiden wonderen van het plantenrijk, waar primitief synoniem staat voor kracht en veerkracht, want mossen komen al zo’n 400 miljoen jaar op Aarde voor.
Mossen zijn niet allemaal even gemakkelijk om op naam te brengen, maar met de hulp van Hans lukte het ons om zo’n 30 verschillende soorten op naam te brengen. Uiteraard zal je die niet allemaal in het stadscentrum aantreffen, maar in een parkbos heb je wel een kans. Sommige soorten prefereren dan weer een zure bosbodem of heide.
Een bloemlezing… (Klik op de foto’s voor een grotere afbeelding)
Bleek boomvorkje
Bleek boomvorkje (Metzgeria furcata)
Bleek boomvorkje (Metzgeria furcata) is een voornamelijk epifytisch (op bomen levend) thalleus levermos dat de bast koloniseert, met name van loofbomen, heesters en coniferen. Het is minder gebruikelijk om het te vinden op kale boomwortels of op rotsen. Het is een pionier-mos dat snel overwoekerd wordt door andere sterkere mossen.
Gewoon zijdemos
Gewoon zijdemos (Homalothecium sericeum)
Gewoon zijdemos (Homalothecium sericeum) koloniseert het liefst kalkhoudend gesteente en is ook te vinden op rotsen en muren. Ten tweede koloniseert het basisrijke schors. Dit zijn sterke mossen die in vochtige toestand zijdezacht, glanzend en frisgroen tot goud- of geelgroen zijn. Ze vormen grote geelgroene gazons.
Halvemaantjesmos
halvemaantjesmos (Lunularia cruciata)
Het halvemaantjesmos (Lunularia cruciata) vormt aan beide zijden lichtgroene, ietwat glanzende thalli, die ongeveer 5 cm lang en 1 cm breed zijn. Het groeit vaak in uitgestrekte dekens en zit vast op het substraat. Kenmerkend zijn de halvemaanvormige broedbekers, waaraan het mos zijn naam dankt. Ze bevatten talrijke broedlichamen waarmee het mos zich vegetatief kan voortplanten.
Gewoon sterrenmos
Gewoon sterrenmos met mannelijke antheridia
Gewoon sterrenmos (Mnium hornum) koloniseert het liefst kalkvrije tot kalkarme, voldoende vochtige bosbodems. Als de luchtvochtigheid hoog is koloniseert het ook andere substraten zoals dood hout en de schors van levende bomen. Kenmerkend is de bladrand met tanden in paren. Hij vormt donkergroene kussentjes of zoden. Op de foto zien we de oude planten met bovenaan de frisgroene nieuwe uitlopers. Ook zien we op dit moment de stervormige antheridia (mannelijke voortplantingsorgaantjes) dat de zaadcellen produceert.
Helmroestmos
helmroestmos (Frullania dilatata)
Het helmroestmos (Frullania dilatata) is een levermos dat groeit op verschillende bomen, vooral es, wilg, populier, in goed verlichte omgevingen. Het mos vormt matten en groeit meestal dicht tegen het substraat. Met de rhizoïde plukjes aan de onderzijde hechten ze aan de ondergrond. De kleur is donker roodbruin tot zwartachtig, in schaduwrijke gebieden ook donkergroen. Vooral in de volle zon hebben de planten hun karakteristieke roestbruine kleur.
Gedrongen kantmos
gedrongen kantmos (Lophocolea heterophylla)
Het gedrongen kantmos (Lophocolea heterophylla) is een bebladerd levermos dat vooral groeit op dood hout en op strooisel in bossen. Het behoort tot eerste soorten die na afsterven op liggend hout wordt gevonden, vaak ook op het zaagvlak van omgezaagde bomen. Ook op de voet van levende bomen wordt deze soort echter veelvuldig gevonden. Het heeft een zeer kenmerkende geur: potgrond. De bebladerde takjes zijn maar klein. De bijzondere bouw zie je allereerst aan de bladeren. Ze liggen keurig geordend in twee rijen. De blaadjes zelf zijn deels afgerond en deels met twee toppen. Daaraan dankt gedrongen kantmos zijn wetenschappelijke naam, Lophocolea heterophylla. Heterophylla betekent: met verschillende blaadjes.
Microscoopfoto van een blaadje. De afzonderlijke cellen zijn goed te zien
Fraai haarmos
fraai haarmos met mannelijke antheridia
Het fraai haarmos (Polytrichum formosum) is een algemene bosbewonende soort, zowel in naald- als in loofbossen. Bij vochtig weer staan de blaadjes alzijdig afstaand, bij droogte plooien ze zich opwaarts rond de stengel. De mannelijke planten ontwikkelen een stervormig perigonium. Jonge sporenkapsels worden bedekt door een puntig, geel-bruin behaard huikje.
Boskronkelsteeltje
boskronkelsteeltje (Campylopus flexuosus)
Het boskronkelsteeltje (Campylopus flexuosus) vormt dichte, donkergroene gazons tot 6 centimeter hoog. De stengels hebben een roodbruin rhizoïde vilt. Voor vegetatieve vermeerdering worden broedscheuten en broedknoppen gevormd. Bij het strijken over het gazon blijven deze erop liggen en vormen zo een off-road identificatiekenmerk. Dit is in principe goed herkenbaar aan de bebladerde broedtakjes, maar gezien de variabiliteit van de soort is oplettendheid geboden.
Het komt algemeen voor op de zandgronden, vooral in lichte bossen en op de heide. De soort vermijdt kalk.
Groot laddermos
Groot laddermos (Pseudoscleropodium purum)
Groot laddermos (Pseudoscleropodium purum) is een algemene bosbewonende soort die door de mens verspreid is over bijna de hele wereld. Het groo vormt losse zoden. De liggende stengel is groen gekleurd, tot 15 cm lang, geveerd vertakt, de zijtakken meestal in een plat vlak. De stengelblaadjes zijn geelgroen tot donkergroen, tot 3 mm lang, eirond, concaaf, met een licht gebogen spitsje. Het groot laddermos heeft tegenwoordig nog zeer zelden sporofyten. De verspreiding gebeurt voornamelijk vegetatief door het afscheuren van de stengels. Vermoedelijk heeft dit te maken met luchtverontreiniging.
Gewone haarmuts
gewone haarmuts (Orthotrichum affine)
De gewone haarmuts (Orthotrichum affine) is klein, met stengels die tot 3 cm lang worden. De bladeren zijn rechtopstaand en recht wanneer droog, langwerpig tot eivormig-lancetvormig, 2-4 mm lang. De randen zijn omgekruld tot net onder de top, zonder insnijdingen, met een scherpe top. Deze soort groeit als pionier op stammen en takken, in meestal open bossen of bosranden, in struwelen en vaak ook op vrijstaande bomen. De standplaats is meestal lichtrijk.
Grijs kronkelsteeltje
Grijs kronkelsteeltje (Campylopus introflexus)
Grijs kronkelsteeltje (Campylopus introflexus) is een mos dat voorkomt op zanderige grond en kustduinen. Het liefst in open terrein want het kan niet goed tegen schaduw. Het is een meerjarig bladmos dat een dichte zode vormt. De bladen hebben aan de bovenkant meestal een opvallende glashaar die 0,5 tot 2 mm lang is en rechtop staat of juist afstaand is en geknikt. Door deze glashaar krijgt het mos een grijze waas. Het grijs kronkelsteeltje is een invasieve exoot. Oorspronkelijk komt het voor in de gematigde zone van het zuidelijk halfrond. Sinds de jaren zestig komt het ook voor in België. Onderzoek heeft aangetoond dat een invasie van deze soort kan leiden tot achteruitgang van soortenrijke (korst)mossenvegetaties.
Echt zandhaarmos (Polytrichum juniperinum) is een algemene, kosmopolitische soort die voornamelijk voorkomt in droge heide en zandverstuivingen. De stengelblaadjes kunnen meer dan 1 cm lang zijn, smal lancetvormig en eindigend op een bruine stekelpunt, de verlengde top van de bladnerf. Bij vochtig weer staan de blaadjes alzijdig afstaand, bij droogte plooien ze zich opwaarts rond de stengel. Echt zandhaarmos is een tweehuizige plant. De mannelijke planten ontwikkelen bruingroene antheridiënbekers.
De sporofyt bestaat uit een sporenkapsel op een stevige, tot 5 cm lange gele tot roodbruine kapselsteel waardoor het goed opvalt. De jonge sporenkapsels worden bedekt door een puntig, wit tot lichtbruin behaard huikje.
Gewoon pronkmos
Gewoon pronkmos (Pseudotaxiphyllum elegans)
Het gewoon pronkmos (Pseudotaxiphyllum elegans) vormt zeer dicht op de ondergrond groeiende plakkaten. De voor de soort karakteristieke bosjes dunne broedtakjes in de bladoksels zijn bij goed zoeken eigenlijk altijd wel aanwezig waardoor een goede determinatie vrijwel nooit problemen op hoeft te leveren. De soort komt vooral voor op steile kanten zoals langs walletjes en greppels. Ook de op boomvoeten van oude beuken is de soort regelmatig te vinden.
Fijn laddermos
Fijn laddermos (Kindbergia praelonga)
Fijn laddermos (Kindbergia praelonga) is een in het bos veel voorkomend mos en groeit op vochtige, beschaduwde plaatsen zowel in de grond als op stenen en vermolmd hout. De geelgroene mosplanten bedekken vaak een groot oppervlak. Het mos is enkelvoudig geveerd. De veren kunnen uit elkaar of dicht bij elkaar staan. De stengels kunnen meer dan 10 cm lang worden, maar zijn meestal 5-7 cm lang.
Bronnen en meer informatie
Alle informatie is te vinden op Wikipedia.
Basisgids Mossen – 190 soorten – snel herkennen – groeiplaatsen; Klaas van Dort, Bas van Gennip & Deirdre de Bruyn; ISBN 9789050115582
Zeggen dat het Klein kruiskruid bloeit is echt een understatement. Het zal nooit de prijs winnen voor de meest weelderige bloemenpracht, en het is geen elegante verschijning op de catwalk van de natuur. Voor velen is het niet meer dan een lelijk en irritant onkruid. Maar …
Je verwacht de paarse dovenetel (Lamium purpureum) wellicht niet meteen in een drukke winkelstraat, maar eerder in akkers, moestuinen en wegbermen. Maar, deze plant gedijt ook op plekken waar je hem misschien niet zou verwachten. Van een verweerde stadsmuur, een straatgoot, een braakliggend perceel, een …
Terwijl ik vanochtend mijn vertrouwde route naar de plaatselijke bakker liep, werd mijn aandacht plotseling getrokken door een overvloed aan minuscule plantjes met witte bloempjes. Ik herkende het onmiddellijk want het is maart, en zoals verwacht heeft dit kleine wonderplantje zijn stempel gedrukt op het stedelijke landschap, waar het op de meest onverwachte plaatsen zijn delicate pracht tentoonspreidt. Maak kennis met het kandelaartje, Saxifraga tridactylites.
Te midden van een overvloed aan minuscule planten met witte bloempjes, schittert het kandelaartje als een parel met slechts enkele bloemen die hun witte kroonblaadjes tonen. Het begint zijn reis als een bescheiden rozet, maar groeit vervolgens uit tot een gracieus plantje waarvan de weelderige, vlezige bladeren, hoe klein ook, opvallen door hun ingewikkelde insnijdingen. De Latijnse naam maakt al één en ander duidelijk. “Tridactylites” duidt op de kenmerkende drie-vingerige blaadjes van deze plantensoort. Hun vormen variëren van spatelvormig tot drielobbig, en soms zelfs tot handvormig.
We hebben het al eerder uitgebreid over het kandelaartje gehad (Klik hier voor de link), vandaar dat we het vandaag houden bij een fotoreportage in de vorm van een slideshow. De beelden wisselen vanzelf om de vier seconden. De – helaas onvermijdelijke – sigarettenpeuken op de grond geven een idee van de grootte van het plantje.
Na die eerste zonnige dagen, wanneer de zuidelijke lucht zachter aanvoelt en de wereld ontwaakt uit haar winterslaap, explodeert de natuur van opwinding. De witte dovenetel (Lamium album) is één der eersten om ons eraan te herinneren dat de lente er zit aan te komen. En …
Wie dezer dagen een stapje buiten zet, wordt begroet door een spectaculaire vertoning. De recente zachtheid van het weer heeft een overvloed aan paardenbloemen doen opbloeien. Deze bloemen behoeven geen introductie. Wie kent ze niet? Met de eerste warme zonnestralen van maart verschijnen, de bekende …
Laten we beginnen met een vraag: in welke maand bloeit het maarts viooltje? In koor … maart! Maar dat is een beetje kort door de bocht. Het maarts viooltje bloeit namelijk van maart tot in mei.
Maarts viooltje (Viola odorata) is een inheemse en overblijvende plant uit de viooltjesfamilie (Violaceae). Het plantje wordt al sinds de oudheid gekweekt voor zijn heerlijke geur en zijn geneeskrachtige eigenschappen. Het staat ook bekend als een symbool van nederigheid, bescheidenheid en eenvoud.
Naamgeving
Viola betekent violet, vanwege de violet-blauwe kleur die in de (meeste) bloemen van de viooltjes voorkomt. De geslachtsnaam Viola komt oorspronkelijk van het Griekse (w)ion (welriekende plant). Odorata betekent riekend of meestal welriekend.
Het maarts viooltje groeit op licht beschaduwde plaatsen met vochtige, matig voedselrijke of voedselrijke grond. Je vindt het in loofbossen, parken, langs holle wegen, bermen, begraafplaatsen, stadswallen en aan de voet van hellingen.
Beschrijving
Maarts viooltje heeft een wortelstok met kruipende uitlopers. De bladen groeien in een rozet. De plant wordt 5 tot 15 cm hoog. De stengels zijn behaard. De bladen staan verspreid. Ze zijn eirond tot niervormig. De bladrand is licht gekarteld en behaard.
Bloei
Maarts viooltje
Maarts viooltje bloeit van maart tot mei. De bloemen staan op een steeltje en zijn alleenstaand. Ze zijn diep paarsblauw, in het midden wit of soms roze of wit. Ze worden iets meer dan één cm groot en verspreiden een aangename geur.
De bloemen hebben vijf kroonblaadjes, waarvan het onderste een rechte spoor draagt. Hierin wordt de nectar gevormd. Daar profiteren onder meer vroege vlinders van. De bloemstelen hebben in het midden steelblaadjes. Er zijn vijf meeldraden en een bovenstandig vruchtbeginsel met een stijl en stempel.
In de zomer worden cleistogame (niet opengaande) bloemen gevormd (met zelfbevruchting).
Na de bevruchting verschijnt een bolvormige doosvrucht. De vruchten zijn behaard. De geelbruine, vrijwel ronde zaden hebben een aanhangsel, een mierenbroodje (een lekkernij voor mieren, waardoor zij de zaden meeslepen en zo verspreiden).
Culinair
De bloemen en de bloemknoppen kun je rauw eten of als decoratie gebruiken op salades, warme gerechten of desserts. Je kunt ze ook verwerken als aroma in siroop, ijs, vruchtensap en azijn. Je kunt er eveneens thee van zetten.
De jonge scheuten kun je van maart tot april verzamelen, en de blaadjes (zonder de stengel) tot eind augustus. Beide zijn rauw geschikt voor allerlei salades.
“Violettes de Toulouse“ is in Frankrijk een bekende zoetigheid. “Parfait Amour” is een likeur waarin het Maarts viooltje verwerkt is. “Sherbet” is een drank uit het Midden-Oosten waarin het viooltje eveneens wordt verwerkt.
In het Middeleeuwse Engeland was het gerecht “vyolette” populair. De bloempjes werden gekookt en uitgeperst en het sap werd toegevoegd aan melk met rijstemeel en honing.
Maarts viooltje in de traditionele kruidengeneeskunde
In de volksgeneeskunde wordt de wortel van het maarts viooltje beschreven als een braak- en laxerend middel. De plant zou werkzaam zijn bij hoesten, kinkhoest en reumatische klachten.
In oude kruidenrecepten komt het voor als bestanddeel van gorgeldrankjes en mondwater. Door het geurige karakter en associaties met erotiek beschouwden de Grieken het plantje als het symbool van Afrodite en haar zoon Priapus.
Andere toepassingen
In de Victoriaanse tijd werd het geven van een maarts viooltje als een teken van geheime liefde beschouwd. Het werd vaak gebruikt als een discreet symbool tussen geliefden die hun gevoelens niet openlijk konden uiten.
Maarts viooltje speelde een rol in tal van riten door de geschiedenis heen.
Uit de bloemen wordt viooltjesolie bereid voor parfum (tegenwoordig vooral chemisch bereid). Ook de blaadjes van het viooltje worden gebruikt in de parfumerie. Die geven een meer kruidachtige geur.
Het blad kan worden toegevoegd aan een gezichtsstoombad. Maarts viooltje is een van de oudste sierplanten. Vroeger werd de plant gebruikt om de muffe lucht uit kerken en huizen te verdrijven. De plant bevat eveneens verfstoffen.
Ik denk niet dat het zal gebeuren, maar mochten de planten ooit een wedstrijd organiseren voor de nederigste plant dan moet liggende vetmuur in ieder geval deelnemen. En de kans is groot dat het een medaille in de wacht sleept, als ze al niet op …
Het zachte voorjaarsweer van de voorbije dagen geeft letterlijk een boost aan de natuur. In het Prinselijk Begijnhof van Brugge bloeien de narcissen nu volop. De ‘paasbloemen’ doen hun best om met Pasen – en dat is niet meer zolang – op hun ‘paasbest’ te …
In mijn kindertijd – en dat is nu toch al ruim zestig jaar geleden – lag achter ons huis een lapje braakliggende grond waar mijn vrienden en ik talloze uren doorbrachten. Na onze avonturen vond ik mezelf vaak uitgestrekt op de grond, gefascineerd door de kleine kriebelbeestjes die de stadswildernis met ons deelden. Elk voorjaar ontdekte ik met verbazing dat er gele bloempjes opdoken, die op een verfijnde versie van de paardenbloem leken, maar zonder de gebruikelijke bladeren. Het was een mysterie dat me intrigeerde – ze waren duidelijk geen paardenbloemen, maar misschien waren ze wel verwant, een neefje of nichtje uit dezelfde botanische stamboom.
Als je een paardenbloem en een bloempje van het klein hoefblad naast elkaar legt zie je wel duidelijke verschillen. Neem eens de tijd om naar het bloemhoofdje te kijken. Bij het klein hoefblad zie je in het midden van het bloemhoofdje buisbloempjes, terwijl er aan de rand veel smalle lintbloempjes te vinden zijn. In tegenstelling hiermee heeft de paardenbloem geen buisbloemen, maar alleen bredere lintbloemen. Dus wel familielid, maar geen broer of zusje.
Helaas zie ik ze tegenwoordig steeds minder vaak terug. In de stad zul je het op de stoep niet ontdekken, maar op een stukje braakliggende grond of een verlaten bouwwerf heb je, zoals ik, misschien meer geluk.
Composieten
Duidelijk een lid van de composietenfamilie, maar geen paardenbloem
En zie, in mijn allereerste botanische gids ontdekte ik de naam van dit betoverende bloempje: klein hoefblad (Tussilago farfara), een inheemse plant die behoort tot dezelfde familie als de paardenbloem – een echt lid van de composietenfamilie. De bladeren tonen zich pas nadat de bloemen zijn verwelkt. Planten die deze volgorde van bloei en bladvorming volgen, worden poëtisch “naaktbloeiers” genoemd. Het woord doet wat denken aan “laatbloeiers”, maar dat is het in geen geval. Klein hoefblad bloeit vaak al heel vroeg in het voorjaar.
Naamgeving
De Nederlandse naam heeft te maken met de vorm van het blad, dat lijkt op een paardenhoef. Al kan het ook een verbastering zijn van het woord ‘hoestblad’ want de botanische naam Tussilago is afgeleid van ‘tussis’ (hoesten) en ‘agere’ (verdrijven). De wetenschappelijke, Latijnse naam verraadt dus waarvoor het kruid vroeger soms gebruikt werd: als hoestverdrijvend middel.
Beschrijving
De bloeiperiode begint vroeg, meestal in maart en april, en bij gunstig weer zelfs al in februari. Deze plant vertoont zijn bladeren pas na de bloei. Tijdens de bloeiperiode zijn slechts korte, groene of rode schubjes langs de stengel te zien. Maar na de bloei ontvouwen deze zich tot hartvormige of ronde, getande bladeren, dicht behaard aan de onderkant, die in een rozet rond de steel staan.
Het is een pioniersplant die zich voornamelijk thuis voelt op onbewerkte gronden. Vaak vind je hem tussen grassen in wegbermen of op hellingen. Op deze hellingen helpen de wortelstokken tot anderhalve meter lang en de uitlopers om de grond stevig vast te houden.
Elke stengel draagt een bloemhoofdje met een diameter van 2 tot 3 cm. Het centrum van het bloemhoofdje is gevuld met 30 tot 40 mannelijke buisbloemen, terwijl er aan de rand ongeveer 300 smalle, draadvormige lintbloempjes te vinden zijn.
De vrouwelijke bloemen zijn ontvankelijk vóórdat de mannelijke (buis)bloemen rijp zijn. Dit waarborgt kruisbestuiving. Bestuiving wordt voornamelijk uitgevoerd door bijen en vliegen, die deze plant graag bezoeken, maar ook de wind kan een handje helpen. Na de bloei verschijnt er vruchtpluis, waaraan de zaadjes hangen.
Cultuurvolger
Cultuurvolger
Het klein hoefblad is een ware cultuurvolger. Waar de aarde wordt omgewoeld, daar verschijnt hij, als een ware pionier die zijn terrein verdedigt met zijn lange, stevige wortelstokken, en daar generatie na generatie gedijt. Toch lijkt hij de drukte van veel betreden stoepen te mijden, maar geef hem een randje van een stoep, een bouwterrein, een berm, een muur, of zelfs de randen en oppervlakken van muren zelf, en hij gedijt en groeit daar met plezier. Verbazingwekkend hoe deze nederige plant zich een weg baant door de door mensen gevormde wereld!
Medicinaal
Met stroop en suiker wordt de plant verwerkt tot hoesttabletten. De rook van de aangestoken bladeren werd ingeademd als hoestverdrijvend middel. De bladeren werden gebruikt als omslagen bij gewrichts- en reumatische aandoeningen.
Hoefblad werd vroeger gebruikt bij longklachten. Wanneer je last hebt van heel veel slijm kun je een blad op je longen leggen. Doe er een strak shirt overheen of zet het vast met tape zodat het blijft vastzitten. Waarschijnlijk zul je na een tijdje merken dat je longen ontspannen en dat je meer lucht krijgt. Het kruid staat namelijk bekend om zijn ontkrampende en slijmafvoerende werking. Vooral geschikt bij kleine kinderen of baby’s! Leg er een zachte doek tussen zodat het blad niet kan irriteren op de huid. (Andrea Bleeker)
De bladeren van klein hoefblad zijn donzig behaard. Vroeger dacht men dat de goden ons hiermee een teken hadden gegeven. Dit kenmerk zou betekenen dat het kruid helend werkt voor de huid en de slijmvliezen.
Door onderzoek blijkt deze veronderstelling te kloppen: Naast de positieve werking op de slijmvliezen van de luchtwegen, helpt het kruid bij eczeem, zweren en insectenbeten. Van het blad kan een papje worden gemaakt die je op de huid kunt bevestigen bij huidklachten. (Andrea Bleeker)
Eeuwenlang heeft men tinctuur van de wortel gemaakt voor bovengenoemde klachten. Een tinctuur is een alcoholische oplossing en werkt meestal nog sterker dan het verse kruid. Helaas mag de tinctuur van klein hoefblad niet meer verkocht worden.
Culinair
Het blad en de bloem van klein hoefblad mogen nog wel worden gegeten. Alle bovengrondse delen zijn een bron van vitaminen en mineralen en bevatten stoffen die de spijsvertering stimuleren. Ze kunnen fijn gesnipperd worden in een salade, op een broodje kaas of meegebakken worden met een gebakken ei. De bladeren kunnen ook gekookt worden, zoals in een stamppot of soep.
Alleen het jonge blad is lekker. Later in het seizoen wordt het blad taai en wordt er alleen thee van gemaakt. (Bron: Andrea Bleeker)
Waarschuwing
Ondanks de medicinale eigenschappen van het klein hoefblad, is het belangrijk om voorzichtig te zijn. Alle delen van de plant bevatten pyrrolizidine alkaloïden (PA) die bij overmatig of langdurige gebruik schadelijk kunnen zijn voor de lever en zelfs tot kanker kunnen leiden. Wees u bewust van deze risico’s en gebruik klein hoefblad met mate en enkel onder deskundig advies.
Wees sowieso altijd voorzichtig met het gebruik van wilde planten. Ga er niet op eigen houtje mee experimenteren, maar raadpleeg een deskundig fytotherapeut of herborist. Lees daaromtrent ook de disclaimer onderaan deze pagina en elders op de website.
Wetenswaardig
De Romeinen verwerkten de plant als een soort van tabak en rookten deze in pijpjes.
Ook doet de plant het uitstekend op vervuilde bodems wat mogelijk tot resultaat heeft dat hij zware metalen opslaat.
Samen met speenkruid, krokussen, sneeuwklokjes, wilgenkatjes en andere lentebloeiers, vervult het klein hoefblad een cruciale rol bij het voorzien van voedsel voor de eerste insecten. Vooral solitaire bijen en de vroege hommelkoninginnen profiteren van deze eerste bloemen. In ruil voor de nectar, die deze insecten nodig hebben voor hun vluchten en reproductie, verspreiden ze het stuifmeel van bloem tot bloem, en dragen zo bij aan de voortplanting van deze prille lentebloeiers.